Ruslanbek Davletov

Huquq va Iqtisodiyot

Adliya vaziri Ruslanbek Davletov bilan iqtisodiy farovonlik, qonun ustuvorligi, jamiyatlar rivojlanishi, hokimiyat bo'linishi tamoyillari, Prezident, sud, Oliy Majlis, ijro hokimiyati, qonun chiqarish, Adliya vazirligi binosidagi o'zgarishlar, va yosh huqushunoslar nimaga e'tibor berishi kerakligi haqida suhbatlashdik.

Suhbatni to‘liq ko’rish:

Suhbat matni:

Hoshimov: Hammaga salom. Bu "Hoshimov Iqtisodiyoti" va men Behzod. Bizning mehmonimiz - O'zbekiston Respublikasi Adliya vaziri Ruslanbek Davletov. Xush kelibsiz!

Ruslanbek Davletov: Assalomu alaykum! Xush kelibsizlar!

Hoshimov: Rahmat vaqt ajratganingiz uchun! Yana bir marta tanishtirib o'tsam. Ruslanbek Davletov O'zbekiston Respublikasi Adliya vaziri, shuningdek, huquqshunos va iqtisodchi. Ushbu sohalar mutaxassi bo'lganingiz uchun siz bilan ba'zi mavzularda fikr almashishga va ba'zi qiziq masalalarda suhbat qurishga chaqirgandim. Rahmat vaqt ajratganingiz uchun!

Bugungi suhbatimiz mavzusi qonun ustuvorligi va iqtisodiy taraqqiyotning o'zaro bog'liqligi haqida. Sizga beradigan birinchi savolim shunday, nima deb o'ylaysiz, iqtisodiy farovonlik uchun qonun ustuvorligi qanchalik muhim? 

Ruslanbek Davletov: Bu savol juda ritorik savol. Siz ham iqtisodchi sifatida buni yaxshi tushunasiz. Huquqshunoslar boshidan shunga o'rgatiladi. Har qanday iqtisodiy model bo'ladimi, iqtisodiy islohot bo'ladimi, baribir ular qandaydir huquqiy mexanizmlarga bog'liq. Huquqiy munosabatsiz oldinga biror qadam tashlab bo'lmaydi, bu - imkonsiz. Chunki barcha narsa, xususan ushbu suhbatda siz bilan munosabatimiz ham bir-birimizni o'zaro huquq va majburiyatlar orqali bog'lab turadi. Tarixdagi juda kuchli lordlardan biri Lord Adkin aytgan-ki, sizning har bir hati-harakatingiz atrofingizdagi insonlarga ta'sir qilmasligi kerak. Ya'ni ular bilan munosabatda ularning huquqlarini e'tiborga olishingiz kerak. Sizning huquqlaringiz boshqa bir inson huquqlari boshlangan joyda chegaralanishi mumkin. Bu yigirmanchi asr boshlarida shakllangan konseptsiya - qo'shni prinsipi hisoblanadi. Mana shunday aniq va tartibli munosabatlar, albatta, har qanday soha rivojlanishi uchun, ijtimoiy yoki iqtisodiy sohaligidan qat'iy nazar, qonuniylik prinsipi haddan ziyod ahamiyatga ega. Biz mutaxassis sifatida, aholimiz esa fuqaro sifatida shuni yaxshi tushunishimiz kerak-ki, qonuniylik - bu har qanday jamiyatda markaziy ahamiyatga ega bo'lgan konseptual masala. Shuning uchun biz qonun ustuvorligi to'g'risida ko'p gapiryabmiz, katta qadamlar bosyabmiz. Muammolarimiz ham bor, tan olish kerak. Lekin oxir-oqibat baribir shunga qarab intilishga majburmiz. Kimdir adolat, deydi, adolat kelib baribir qonunga taqaladi. 

Hoshimov: Mana hozir jamiyatlarni tahlil qildingiz. Yaqinda olamdan o'tgan bir iqtisodchi bor, ismi Duglas Nort. U butun dunyodagi jamiyatlarning rivojlanishini tahlil qilgan. Buning natijasida unchalik iqtisodiy bo'lmagan ba'zi xulosalarga kelgan. Nord aytadi-ki, davlatlar va jamiyatlar iqtisodiy taraqqiyotga erishishi uchun uchta shart bor, ularni amalga oshirish farovonlikka olib kelmasligi mumkin, ammo qilmaslik faravonlikka yetib bormaslikni kafolatlaydi. Birinchi shart, rivojlangan mamlakatlarda elitalar o'zlari uchun istisno bo'lmagan qonunlar yaratishadi, rivojlanayotgan jamiyatlarda eda qonun xalq uchun, istisnolar esa elitalar uchun. Ikkinchi shart, tashkilotlarning shaxssizlanishi, ya'ni, tashkilotlar ularning boshqaruvchi insonlarning shaxslariga ko'ra emas, balki, institutsion vazniga ko'ra kuchli va yoki kuchsizga ajratiladi. Uchinchi shart, kuch ishlatish tizimi jamoaviy nazorat ostida bo'ladi. Ya’ni, rivojlanmagan mamlakatlarda elitalar kuch ishlatar tizimlarning ta'sir doiralarini bo'lishish uchun intilishadi, rivojlangan mamlakatlarda esa kuch ishlatish organlari xalq va yoki xalq vakillarining ommaviy nazoratida bo'ladi. Shu uchta shartning, sizningcha, O'zbekistonda qaysilari yaxshiroq, qaysilari yomonroq bajariladi?

Ruslanbek Davletov: Juda to'g'ri xulosalarga kelingan. Albatta, bu qandaydir tugallangan ro'yxat emas, uni yana davom ettirish mumkin. Bu yerda faqat eng bazaviy masalalar aytib o'tilgan. Bizdagi jarayon ham xuddi shunday, biz ham shu yo'nalishda ketyabmiz. Faqat yuqorida aytilgan yo'nalishlar bo'yicha ba'zi muammolar bor. Birinchidan, bizning qonunchiligimiz undagi sifat va belgilangan normalar nuqtai nazaridan, universal xarakterga ega. Bu qandaydir elitar qism manfaatiga qaratilmagan bo'lsa ham, ijro bilan bog'liq muammolar bor bizda. Qonunchilik bevosita bir xilda qo'llanilishi kerak. Qaysi viloyat yoki tumanda bo'lishingizdan qat'iy nazar, siz qonunga tayanib amal qilishingiz kerak. Chunki, xalq va tadbirkorlar shu tartiblarga ishonadi va shu qoidalarga ko'ra hayot kechiradi. Agar jamiyatda ijroning bir xilligi kuzatilmasa, bu holat ko'plab parokandaliklarga sabab bo'ladi. Bu nuqtai nazardan bizda ko'plab muammolar borligini tan olib aytamiz. Bu masalalarni tartibga solish maqsadida "Yagona amaliyot, bir xil yondashuv" prinsiplari ishlab chiqilgan. Bu omillar huquqiy aniqlkka sabab bo'ladi. Huquqiy aniqlik jamiyatning barcha a'zolariga bir xilda tushunarli bo'lgan qoidalarning ishlab chiqilishi va ularning ijrosini ta'minlashni anglatadi. Bu esa insonlarga o'z harakatlari natijasini tahmin qila olish imkonini taqdim etadi. Shu jihatdan biz yuqoridagi shartlardan biri - ijro etish bilan bog'liq muammolarni hal etyabmiz. Ikkinchi masala, bu bizdagi qonunchilikda inson omilining ko'pligi. Inson omili har doim subyektivizmga olib keladi, ya'ni bu holatda bir shaxs o'zining saviyasi, farosati va huquqiy bilimlaridan kelib chiqib qaror qabul qilishni boshlaydi. Qaror chiqarayotganda, obyektiv standartlarga rioya qilinmasa, albatta bu xatoliklarga sabab bo'ladi. Ya'ni institutsional munosabat shunday shakllanishi kerak-ki, jamiyatdagi barcha bo'g'inlar o'zaro murosaga kelishlari kerak. Shu orqali shaxslarning qonunchilikdagi ahamiyatini pasaytirish mumkin. Biz hozir juda ko'p duch kelayotgan muammolarga yana bir misol, bir mahalliy hokim shaxsiy qarashi bilan qandaydir qaror qabul qiladi, ma'lum davrdan keyin uning o'rniga kelgan yangi hokim avvalgi qaror xato bo'lganini aytib, o'zining subyektiv qarashini ilgari suradi. Bu esa mahalliy aholida katta e'tirozlarni paydo qilmoqda. Bu ko'rinishda ishlashdan voz kechish kerak. Siz aytgandek, institutlar bir-biri bilan, organlar bir-biri bilan o'zaro munosabatga kirishib, belgilangan normalar asosida muammolarni hal qilish kerak. Shu jihatdan hali qilinishi kerak bo'lgan ishlar talaygina.

Hoshimov: Uchinchi punkt bo'yicha fikringiz qanday? Kuch ishlatish tizimlari jamoaviy nazorat ostidami yoki ular ham ta'sir doiralarni bo'lishish ishlatiladimi?                                                       

Ruslanbek Davletov: Kuch ishlatish degan termini aslida biz professional hayotimizda uncha ko'p ishlatmaymiz. Huquqni muhofaza qiluvchi organlar, deymiz. Nomidan ham ma'lum-ki, ular insonlarning huquqlarini muhofaza qilishi kerak. Odamlarning huquq va manfaatlari o'zaro to'qnash kelganda, qonun ularni tartibga solib berishi kerak. Bu holatda, siz aytayotgan kuch ishlatar tizimlar ham ma'lum tartiblar asosida faoliyat olib borishi lozim. Qaysidir organga ko'p vakolat berilishi suiiste'molchilikka sabab bo'ladi. Masaslan, Adliya vazirligi imkoniyatlari oshirib yuborilsa, qaysidir bo'g'inda vakolatni suiiste'mol qilish holati yuzaga kelish ehtimolligi oshib ketadi. Shu boisdan bir-birini tiyib turadigan mexanizmlar ishlab chiqilishi juda muhim. Masalan, Sud tizimiga qaraylik. Nega insonlar bu tizimga ishonishadi, chunki sud faoliyati ochiq bo'ladi. Agar bizda ham Sud tizimi shunday ishlasa, kuch ishlatar tizimlar ham samarali faoliyat yuritadi. Bu yerda jamoat nazorati juda katta ahamiyatga ega, shaffoflik juda muhim. Bizda ham hozir jamoat nazorati rivojlanyabdi-ku. Masalan, tergov faoliyatidagi qiynoqlar masalasida ham ko'rinyapti bu holat. Mana Prezidentimizning 2017-yilda qabul qilingan qarorida shu narsa aks ettirilgan-ki, jamiyatimizda qiynoqlarga nisbatan katta adovat, toqatsizlik shakllanishi ham shaffoflikning yo'qligidan. Jamiyatda muammolarni ochiqchasiga muhokama qilish boshlandi. Masalan, majburiy mehnatni ham biz yillar davomida oddiy holat, deb hisoblardik. Aslida, bu feodal tuzum sarqitlaridan biri va qonun buzilishi. Ammo bunga yetarlicha e'tibor berilmagan va jamiyatimizning toqatsizlik immuniteti ham buni oddiy hol deb qabul qilgan. Bunga kim yo'l qo'ygan, albatta, o'sha davrdagi davlat tizimi. O'sha davrda arzon va tekin mehnat kuchi deb hisoblangan bir soha vakillarini boshqa bir sohaga majburan jalb qilish, keyinchalik ayon bo'ldi-ki, hech qanday samara bermadi — na davlatimizni boy qildi va na xalqimizni. Hech qanday naf olib kelmadi bizga. Shu sababli, o'zimizcha yangi narsalar o'ylab topmasdan, o'sha ming yillardan buyon samarali ishlab kelayotgan modellardan foydalanishimiz kerak. Agar shunday qilsak, hozirgi holatimizdan ham, kerak bo'lsa, o'n barobar kuchli rivojlanishga salohiyatimiz bor.

Hoshimov: Ya'ni qonun ustuvorligini ta'minlamaslik hech qachon jamiyatning ham, insonlarning ham birini ikki qilmaydi, shundaymi?                                                                                                

Ruslanbek Davletov: Xuddi shunday.

Hoshimov: Yuqoridagi savolga qaytib, yanayam aniqroq qilib aytadigan bo'lsak, aytib o'tilgan uchala shartni bajarishda ham yetarlicha muammolar bor, to'g'rimi? Men elita va oddiy xalq masalasini bejizga eslab o'tmadim. O'zbekistonga kelganimga bir-ikki oy bo'ldi, va bu yerga qaytganimdan buyon shaxsiy mashinamda harakatlanaman. Yo'llarda yurayotganimda, qaysidir raqamli avtomobil egalariga qonun yo'qdek tuyuladi shaxsan menga. Masalan, shu yerga kelayotganimda ham bir mashina svetoforda qizil chiroqda o'tdi, lekin hech kim hech narsa demadi. Bu siz aytgandek, juda kichik bir maishiy masaladagi qonun ustuvorligining ta'minlanmasligi hisoblanadi.                                                       

Ruslanbek Davletov: Bu sizning ko'zingizga ko'ringan bir muammo, xolos. Hali ko'rinmagan juda katta muammolar bor. Masalan, biz ham har kuni yo'lda yuramiz. Men ham butun umr vazir bo'lgan odam emasman, hayotdan xabarimiz bor, qishloq hayoti va u yerdagi muammolarni yaxshi bilamiz. O'sha muammolarning aksari aynan qonunchilikdagi xatoliklar tufayli yuzaga kelgan, deb hisoblayman.                                                                                                    

Hoshimov: Ammo hozir aytayotganingiz muammolar, ya'ni, qonunning qaysidir qatlam uchun istisno, qaysidir qatlam uchun qonun sifatida qolishi bu qonunchilik bilan emas, ijro bilan bog'lioq masala-ku.                                                               

Ruslanbek Davletov: Aynan shunday, bu ijro bilan bog'liq muammo. Qonunda hammaning huquqi bir xil. Tenglik belgilangan. Konstitutsiyamizning 18-moddasida yozilgan. Agar kimgadir imtiyozlar berilsa ham, ijtimoiy adolat prinsiplarga amal qilgan holda berilishi kerak.                                                                    

Hoshimov: Men biroz avval bir savol bermoqchi edim, ammo siz bir muhim g'oya aytib qoldingiz va men endi keyingi savollarni berishimga to'g'ri keladi. Chunki o'sha g'oyalar haqida o'ylab kelardim. Keling, hokimiyat bo'linishi prinsiplari va ularning qanchalik muhimligi haqida gaplashsak. Nima uchun konstitutsiyalarda hokimiyatning uch qismga, ya'ni, qonun ishlab chiquvchi, ijro etuvchi va sud tizimlariga bo'lish belgilangan? O'zi nima uchun hokimiyatni bo'lish kerak, nega faqat bitta hokimiyat bo'lishi yaxshi emas, deb hisoblaysiz?                                                           

Ruslanbek Davletov: Mana shu "Hokimiyat bo'linishi prinsiplari" oxirgi rivojlanish istiqbollariga qaraydigan bo'lsak, tarixan ham, mana shu buyuk fransuz inqilobidan keyingi olimlarning ishlarida rivojlana boshlagan. Bu olimlarning juda ko'pchiligi 17-18-asrlarda rivojlana boshlagan. Chunki shu jamiyatlar aynan shu jarayonlardan o'tgan. Biz butun rivojlanish jarayonini tahlil qiladigan bo'lsak, ko'p narsa qaror qabul qilish tizimiga bog'liq. Qaror qanday qabul qilinadi? Xalqning asosiy hayotiga ta'sir qiladigan qarorlarni qabul qilish prinsiplari qanday? degan savolga javob beruvchi tizim shu hokimiyatlar bo'linishi. Chunki, kim agar qaror qabul qiladigan bo'lsa, o'sha qarorni qabul qilganda kollegiyanlik bo'lsa, kamroq xato qiladi. Yakka hokimlik har doim subyektivizmga va ko'proq, masalan, shu ishtirokchilar manfaatlarini e'tiborga olmaslikka olib keladi. Aynan mana shu ishtirokchilar deganda mana shu jamiyatdagi ishtirokchilar, har xil manfaati bilan yashayotgan, shu jamiyatda turmush qurayotgan mana shu sinflar, mana shu aholi qatlamlari ishtirokchilar hisoblanadigan bo'lsa, aynan mana shu manfaatni e'tiborga oladigan tizim shu hokimiyatni bo'lish prinsipi bilan bevosita bog'liq. Chunki, ijro hokimiyati o'zini ko'proq vakolatga ega bo'lishini xohlaydi va qandaydir islohotlar yuritish uchun o'zining qadamlarini bosadi. Lekin, umum-milliy manfaatlar, qonunlarni o'ziga-o'zi belgilab beradigan bo'lsa, ijro qiluvchi organ o'zining foydasiga qonun chiqaradi. Shuning uchun ham biz bugungi bo'layotgan davlat huquqiy siyosatida ham ko'proq jamiyatni qonunlar bilan boshqarish kerak, deyabmiz. Qonun osti hujjatlari - bu ijro hokimiyatlarining o'zi qabul qiladigan hujjatlar. O'zining manfaatiga u hujjatlarni qabul qiladi. Shuning uchun Parlament, ikkinchi bo'g'in bu umum-milliy manfaatlarni inobatga oladigan, kerak bo'lsa siyosiy qarashlarni e'tiborga oladigan, chunki parlamentda bizda bugungi kunda qonunchilik palatasi, masalan, bu siyosiy partiyalarning, siyosiy qarashlarning rivojlanishi natijasida shakllanadi. Senat hududiy vakillik asosida shakllanadi. Ya'ni hududlarning manfaatlarini inobatga olish nuqtai nazaridan shakllanadi. Shuning uchun parlamentga o'xshagan tizim ijro etuvchi hokimiyatni tiyib turishi kerak. Nimasi bilan? O'zining palament nazorati funksiyalari bilan. Deputat so'rov yuboradi, parlament so'rov yuboradi. Kerak bo'lsa, parlamentning tekshiruv instituti bor bizda, qonunni o'qigan bo'lsangiz. Juda katta institut yetarlicha foydalanilmayapti. Lekin turipti. Norma sifatida, huquq sifatida hali bor. Uchinchi, agar sud hokimiyatiga keladigan bo'lsak, mana shu butun sohalar orasidagi munosabatdan kelib chiquvchi, fuqarolar orasida kelib chiquvchi muammolarni hal qiberadigan sud hokimiyati va kerak bo'lsa, mana konstitutsiyaviy sud ham ikkita hokimiyatni asosiy belgilangan, asosiy qomusimizga to'g'ri harakat qilyaptimi, yo'qmi deb oʻlchovini taʼminlab beradigan juda kuchli platforma - sud tizimi. Shuning uchun bu to'rt hokimiyat ham bo'lishi mumkin edi, besh hokimiyat ham bo'lishi mumkin edi, lekin yo'q shu paytgacha. Eng asosiy davlat organlarining boʻgʻinlari ham baribir kelib-kelib mana shu uchta yo'nalishga bo'linishi kerak. Birinchi shu prinsiplarni e'tiborga olib, rivojlantirgan AQSH davlati ham aynan buyuk fransuz revolutsiyasidagi g'oyalardan kelib chiqib katta e'tibor qilgan shu tizimga. Chunki bir tomoni bor, sizga aytsam, hamma davlatlar ham bu uchta bo'linish tizimiga ideal ravishda rioya qila olmaydi. Masalan, Angliyaga qaraydigan bo'lsangiz, Buyuk Britaniya parlamentidagi deputatlar vazirlar hisoblanadi. Ular ijro hokimiyati bilan parlament juda bir-biriga yaqin.

Hoshimov: Bu asosan Wesminister mamlakatlarida-a?

Ruslanbek Davletov: Ha, Wesminister mamlakatlarida shunaqa. Parlament boshqaruvlarida shunaqa, chunki, u yerda bosh vazir partiya rahbari bo'ladi, yutib chiqadi va bevosita parlamentga shu yerda boshchilik qiladi. Lekin, bu yerda juda kuchli sud hokimiyati bor. Sud hokimiyati mana shunaqa holatda ham, ko'ryapsizmi, sud hokimiyatining qanchalik ahamiyatga ega ekanligini. Bu yoqdagi ikkita, kerak bo'lsa bo'g'in bir-biri bilan  kelishib ishlaganda ham qandaydir umum-milliy manfaatlarga zid ishlashi mumkin bo'lsa ham, nazariy nuqtai nazardan, baribir sud ularni hammasini joy-joyiga qo'yadigan, nuqtasini qo'yib tiyib turadigan markaziy ahamiyatga ega bo'lgan bo'g'in hisoblanadi. Shuning uchun ham kerak bu narsa. 

Hoshimov: Ya'ni siz aytyapsiz-ki,  hokimiyat bo'linish prinsiplari asosiy g'oyasi o'sha konstitutsiyasini yozgan odamlardek yakka hokimlik va diktaturadan jamiyatni asrash.

Ruslanbek Davletov: Ha, albatta. Ya'ni kollegial yondashuv, qaror qabul qilishga, umum-milliy manfaatlar e'tiborga olinishiga majburlash, kimgadir ko'p hokimiyat bermaslik. Natijada, boyagi ko'p fikrlilik kelib chiqadi. Ko'p fikrlilik har doim rivojlanishga olib keladi.

Hoshimov: Men mana shu haqida ko'p o'ylayman-da, masalan, erksiz, qonxo'r mamlakatlarda ham konstitutsiyalarini, qonunlarini o'qisangiz, ular nisbatan, deylik, progressiv. Shimoliy Koreya bo'ladimi, Stalin paytidagi Sobiq Ittifoq bo'ladimi, masalan, minglab odamlar qamoqda edi, qamalgan edi, otib tashlangan edi, lekin so'z erkinligi, yig'ilish erkinligi, boshqa narsalari konstitutsiyalarida belgilangan edi. Deylik, o'sha AQSh, boshqa mamlakatlar bilan o'sha qonxo'r jamiyatlarini solishtirsak.

Ruslanbek Davletov: Terminlaringiz juda qiziq ekan. Qonxoʻr.

Hoshimov: Yoʻq, bloody demoqchiman. Odamning eng muhim haqqi, yashash haqqi ham, yashash huquqi ham hurmat qilinmaydigan mamlakatlarni nazarda tutyapman bu masalada. O'shanaqa mamlakatlarda ham boyagi aytganimizdek tenglik qo'yilgan-da konstitutsiyada.

Ruslanbek Davletov: Qonunlar yaxshi yoziladi, albatta.

Hoshimov: Lekin istisnosi bilan. Men o'ylayapman-ki, ularni qonunlarida bir muhim qismi yo'q. Bu o'sha hokimliklar bo'linishi va tiyib turish. Ya'ni ular nihoyatda markazlashtirilgan. Va shu nuqtai nazardan so'ramoqdaman, qonunning va konstitutsiyaning asosiy maqsadi -  bu yakka hokimlikni tiyib turish. Buni endi AQSh konstitutsiyasini yozgan odam aytgan. Eshitgan bo'lsangiz kerak, "Is it Republic? Yes, it is. If we can keep it." Bu jumhuriyat. Agar biz buni saqlab qola ololsak. Endi O'zbekistonga kelsak, bizda bo'linish prinsiplari qanday tashkil etiladi? Bosh vazir, bu ijro hokimiyati bo'lsa endi, shunaqa deb o'ylayman, hukumat, prezident 3 hokimiyatning qaysi biriga aloqador? Va bu o'sha konstitutsiyadagi modda haqida so'rayapman. Va masalan, deylik, prezident maslahatchilari instituti bu qaysi hokimiyatining bo'g'imiga aloqador?

Ruslanbek Davletov: Konstitutsiyamizda ham hokimiyat mana shu uchta bo'g'imga bo'linishi aniq yozib qo'yilgan, to'g'ridan-to'g'ri. Shu bilan birga, 2000-yillar boshlarida o'zgartirish kiritilgan, Oʻzbekiston Respublikasi prezidenti mana shu ijro etuvchi hokimiyat, sud hokimiyati va qonun chiqaruvchi hokimiyatni o'sha maqbul darajada faoliyat yuritishini muvofiqlashtirib turadi degan norma bor bizda ham.

Hoshimov: Konstitutsiyada bor?

Ruslanbek Davletov: Ha bor, shunaqa yozilgan. Bu yerda biz nazariy nuqtai nazardan qaraydigan bo'lsak bugungi kundagi mana shu hokimiyatlar bo'linish prinsipida, bizda prezident ijro hokimiyatidan oldin ijro hokimiyatini, masalan, vazirlar mahkamasi raisi edi, prezident vazirlar mahkamasi raisi bo'lgan. Keyin vazirlar mahkamasining vakolatiga kiruvchi sohalar bo'yicha qaror qabul qilish huquqlari bo'lgan, keyin, Vazirlar Mahkamasini to'liq ijro hokimiyati sifatida mustaqil bo'g'inga chiqarish bo'yicha harakatlar natijasida, hozir bevosita 93-moddada funksiyalarini ham bajaruvchi oliy mansabdor shaxs hisoblanadi prezident. Davlat rahbari sifatida mana shu uchala hokimiyat bilan ham birga ishlaydigan institut. Kimdir aytadi, prezident bu shaxs, juda katta davlat instituti. Albatta, prezidentlik instituti. Shuning uchun ko'proq baribir ijro hokimiyatiga to'g'ri keladi. Chunki prezident baribir qonun chiqarmaydi. Prezident sud hokimiyatini amalga oshirmaydi. Shuning uchun bugungi kunda biz mana shu ijro hokimiyatiga ko'proq faoliyat nuqtai nazaridan to'g'ri keladi, aloqador. Prezident, masalan, qarorlar qabul qiladi. Bu qonun osti hujjatlari hisoblanadi. Barcha chiqarilayotgan mana shu qonun osti hujjatlari konstitutsiyaga va parlament chiqarayotgan qonunlarga zid bo'lmasligi kerak. Mos bo'lishi kerak. Mana shu nuqtai nazardan ham hokimiyat bo'linish nuqtai nazaridan, albatta bu e'tiborga olinadi.

Hoshimov: Endi bizning qonunchiligimizda asosiy hujjat - konstitutsiya, keyin qonunlar, va keyin, deylik, prezident qarorlari, farmoyishlari.

Ruslanbek Davletov: Konstitutsiyaviy qonunlar ham bor o'rtasida. Konstitutsiyadan kelib chiquvchi qonunlar ham bor.

Hoshimov: Endi qarang, men nimaga bu haqida so'rayapman, chunki bu o'sha konstitutsiyani moddasi prezidentlik institutiga qanaqa kuchlar beryapti va qanaqa mas'uliyatlar yuklayapti? Masalan, agar hokimiyatlar, 3 ta bo'g'inga bo'linishi va bir-biridan mustaqil bo'lishi haqida o'ylasak, hozir men sud haqida so'rayman, keyin Oliy Majlis haqida so'rayman. Masalan, prezident Oliy sud raisini senatga taklif eta oladi va ishdan bo'shata olish huquqiga ham ega. Institut sifatida. 

Ruslanbek Davletov: Prezidentmi?

Hoshimov: Ha.

Ruslanbek Davletov: Unaqamas. Chunki oliy sudning raisi senat tomonidan saylanadi. 

Hoshimov: Kim taklif qiladi?

Ruslanbek Davletov: Prezident tomonidan taklif qilinadi. 

Hoshimov: Ishda olishda ham, to'g'rimi?

Ruslanbek Davletov: Yo'q, ishdan olish asoslari bor. O'zi bevosita qonunda yozilgan. Amerikada ham shunaqa, bilasiz. Amerika prezidenti oliy sud sudyasini nomzodini senatga taqdim qiladi. 

Hoshimov: Yoʻq, uni-ku bilaman.Lekin ishdan olish vakolati yo'q-da. 

Ruslanbek Davletov:  Bizda ham prezident ishdan olmaydi.

Hoshimov: Prezident konstitutsiya sudini ham, oliy sud raisini ham ishdan ololmaydi, olish vakolati yo'q. Endi oliy majlis haqida gapirsak, masalan, prezident o'z hukumatini belgilaydi. Shu bilan birga Oliy Majlis bosh vazir nomzodini tasdiqlashga haqqi bor.

Ruslanbek Davletov: Buni sizga tushuntirib beraman. Bugungi kunda bosh vazir nomzodini saylovlarda eng yuqori joylarni egallagan partiya prezidentga taqdim qiladi. Prezident keyin Oliy Majlisga taqdim qiladi nomzodni. Keyin Oliy Majlisda ikkita palata ham o'zining qo'shma majlisida ma'qullashi kerak. Unga ovoz beradi. Xuddi shunday vazirlar ham bugungi kunda, birinchi, qonunchilik palatasidan, (bu yerda senat ishtirok etmaydi), bosh vazirni senatda ham, qonunchilik palatasida ham ishtirok etadi va bosh vazirning nomzodiga qo'yilayotgan shaxs yaqin va o'rta istiqboldagi strategiyasini taqdim qiladi. Shunga asosan u saylanadi. Ya'ni ma'qullanib, tasdiqlanadi. Vazirlar ham qonunchilik palatasidan o'tishi kerak hozir. Har bir vazir hukumat a'zolarini to'g'ridan-to'g'ri tasdiqlamaydi. Qonunchilik palatasidan hammasi o'tib keladi. 

Hoshimov: Nomzodini prezident beradi, to'g'rimi?

Ruslanbek Davletov: Shunday.

Hoshimov: Nomzodini prezident berganidan keyin…

Ruslanbek Davletov: Bosh vazir, hukumat a'zolari bosh vazir tavsiyasiga asosan bo'ladi.

Hoshimov: Bosh vazirni Prezident tavsiya qilmaydi va nomzodini qonunchilik palatasiga…

Ruslanbek Davletov: Bosh vazir tavsiya qiladi. Partiya kim yutib chiqqan partiya boʻlsa, ikkita bir xil partiya boʻlsa bular bosh vazir nomzodini Prezidentga taqdim etadi. Prezident o'sha nomzodni ko'rib chiqib Oliy Majlisga nomzodini beradi. 

Hoshimov: Shu protsestda Oliy Majlis qanday yo'q deyish imkoniyati bor? Faqat deylik tarqatilib yuborilish xavfi borda ularda. Chunki, ularda, masalan, Prezident ham Oliy Majlisni tarqatib yuborish vakolati borda.

Ruslanbek Davletov: Bu yerda mana bunaqa bo'ladi. Birinchidan, Oliy Majlis har bir qarorni kollegial, o'zining majlislarida hal qiladi ya'ni biron bir deputat yoki spiker qandaydir eksklyuziv huquqlarga ega emas. Ovoz beriladi. Ovoz berilib, agar shu ovoz ololmasa tasdiqlanmagan hisoblanadi, yangi nomzod taqdim etishga to'g'ri keladi. Qayta yana nomzod taqdim etiladi. Agar bunga Oliy Majlis o'zini mana shunday jarayoni bo'yicha rad javobini beraversa, keyin prezident, konstitutsiyaviy huquqi bor, Oliy Majlisni tarqatvorib, keyin yangi saylovlar e'lon qilinadi. 

Hoshimov: Ya'ni, Oliy Majlis tarqatilib yuborilishi mumkin, ular shu xavf ostida ishlashadi. Mana shu prinsip, o'zi umuman, ijroviy hokimiyat bilan qonun chiqarish hokimiyati o'rtasidagi bir-biriga bo'ysunishni belgilab bermayaptimi? Bizdagi ba'zi qonunlarda super-prezidentlik respublikasiga o'xshaydi, shaxsan menga, bir xil qonunlarda aralash deyiladiyu, parlament-prezidentik, ya'ni ham parlament rol o'ynaydi, ham prezident. Mana shu narsada men aniq bo'linma qayerdan ketishini tushunmayabman. Chunki, qarang, bu hukumatni taqdim etadi va bular tarqatib yuborilish xavfi ostida ovoz berishga majbur bo'ladilar. Shu narsa...

Ruslanbek Davletov: Yo'q. Endi birdan tarqatib yuborilish deganda bu yerda hokimiyatlar orasida qandaydir kriziz bo'lishi mumkin. Uning uchun bitta nomzodni ma'qullamasa, tarqatib yuborilmaydi, albatta. Bu yerda juda katta davlat munosabati to'g'risida gap ketyapti. Umuman millatimizning barqarorligi to'g'risida gap ketyapti. O'zi bu holatning voqelikda bo'lishiyam kam ehtimollikka ega. Undan tashqari, masalan, bir narsani aytib o'tishimiz kerak-ki, bosh vazir nomzodini tasdiqash, tasdiqlamaslik bu parlament faoliyati uchun, undan tashqari,  parlamentning qonun faoliyati bor, eng katta ahamiyatga ega bo'lgan. Bu yerda shunday vakolatlari bor, qonunchilik palatasi bilan, masalan, senat prezident imzolamasdan qaytargan qonunni ham, ikkalasi boshqatdan uchdan ikki qismi ovoz berib ma'qullasa, qonun bo'ladi. Ko'ryapsizmi, bir-birini tiyib turish. Buyog'dan bunaqa vakolatlar berilgan bo'lsa, buyog'dan boshqa katta vakolatlar berilgan.

Hoshimov: Yo'q, mening savolim qanaqa-ki, qonun ishlab chiquvchi hukumat ijro organiga qanday, deylik,  ta'sir o'tkaza oladi, o'zini-o'zi tarqatib yuborishdan tashqari, demoqchiman.

Ruslanbek Davletov: Qonun chiqaruvchi organ juda katta ta'sir o'tkazishi mumkin. Bugungi kunda, ayniqsa Parlament nazorati to'g'risidagi qonunni, ikkita palataning reglamentlarini ko'radigan bo'lsangiz, juda katta vakolatlari bor. Kerak bo'lsa, har qanday holatda, parlament tekshiruvlari haqida ham hozir aytdim. Bo'layotgan voqealarga o'z munosabatini bildirib, chunki parlament xalq tomonidan to'g'ridan-to'g'ri saylangan organ bo'lgani uchun, ularda juda katta vakolatlar bor. Va kerak bo'lsa, har qanday vazirni, bosh vazirni hisoboti eshitiladi. O'zlari tasdiqlagandan keyin, hisobotini eshitib olish imkoniyati bor. Ishonchsizlik votumini belgilash huquqi bor. Ishonchsizlik bildirishi mumkin hukumatga nisbatan. 

Hoshimov: Agar ishonchsizlik bildirilsa, hukumat iste'fo berishga majbur bo'ladi, to'g'rimi?

Ruslanbek Davletov: Albatta. Uniyam masala sifatida o'zining reglamenti bor. Ko'rib chiqiladi. Prezidentga taqdim qilinadi. Bundan tashqari, har safar parlament yangi saylangan paytda hukumat maburan iste'foga chiqariladi. Ya'ni buyam o'zini-o'zi tiyib turadigan narsa, yaʼni, iste'foga chiqib, yangitdan shakllanib, parlament oldidan ma'qullov tizimidan o'tishi kerak. Shu jarayondan o'tishi kerak. Buyam juda katta siyosiy jarayon. 

Hoshimov: Xo'p. Prezident, Oliy Majlis va Sud institutlari haqida gaplashdik. O'zbekistondagi institutlardan biri Prezident maslahatchilari instituti, ular qanday qonuniy doiralarda faoliyat olib borishadi? Ular ijro hukumati a'zosimi, ular qonun ishlab chiqarish organi a'zosimi? Ularda qandaydir vakolat yoki mas'uliyat bormi? Buni qanday izohkasak bo'ladi?

Ruslanbek Davletov: Prezident maslahatchilari instituti rahbari Prezident sifatida bevosita mana shu prezident instituti bilan bog'langan. Ya'ni ularning vazifalari va maqomiyam prezidentga yuklatilgan vazifalarni bajarish bilan bog'liq. Prezident vakolatlarini amalga oshirish bilan bog'liq. Chunki prezidentning aniq vakolatlari, aniq funksiyalari, vazifalari konstitutsiyada belgilangan. Konstitutsiyada, masalan, iqtisodiyot bilan bog'liq masalalarni prezident qabul qiladigan bo'lsa, maslahatchilar aynan prezidentni yonida qaror chiqarish uchun yordamlashadigan, ko'maklashadigan bo'g'inlar. Hamma davlatda bor. Hamma davlatda agar qaraydigan bo'lsangiz, prezidentga qarorlarni chiqarishda yordam beruvchi oliy darajadagi mansabdor shaxslar bo'ladi. Alohida qandaydir davlat xizmatchisi, albatta, hisoblanadi. Ularning majburiyati bor. Mana ertaga biz daromadlarni deklaratsiya qilish masalasi qo'yilyapti. Ularam bularga taalluqli bo'ladi. Yuz foiz davlat xizmatchisi sifatida o'z faoliyatini olib boradi. Prezidentga hisobot topshiradi.

Hoshimov: Lekin qanaqadir mas'uliyati bormi ularni? 

Ruslanbek Davletov: Soha bo'yicha, mana bizda e'tibor qiladigan bo'lsangiz, vazirlar mahkamasi to'g'risidagi qonunda ham aytilganki, vazirlar mahkamasi ijtimoiy-iqtisodiy sohada siyosat yuritadi. Shunga javob beradi. Kim vazirlar mahkamasi o'zi? Vazirlar mahkamasi kollegial organ. Portfel ya'ni vazirlar bo'ladi. Biz ham davlatning huquqiy siyosatini yuritadigan tashkilotmiz. Iqtisodiyot vazirligi iqtisodiy siyosatni yuritadi. Moliya vazirligi moliyaviy siyosatni yuritadi. Ya'ni mana shu asosiy sohalarga mas'ul bo'lgan vazirlik idoralar bevosita mas'uliyati bor va shunga javobgar bo'ladi.

Hoshimov: Va o'sha vazirlar boya aytganingizdek, qonun chiqaruvchi organlardan tasdiqlanishi kerak. O'ziga yarasha mas'uliyatlari birga beriladi, shundaymi?

Ruslanbek Davletov: Shunday. Maslahatchilari prezident nomidan, prezidentga ko'maklashuvchi shaxslar hisoblanadi. 

Hoshimov: Lekin, hech qanaqa deylik, sohaga mas'ul emas...

Ruslanbek Davletov: Chunki sohaning egasi Vazirlar mahkamasi. Ular baribir, ish faoliyatida, albatta birga ishlaydi. Biz ham masalan, prezident farmonlarini o'ylab ko'ring. Loyihasini Vazirlar mahkamasi ishlab chiqqanidan keyin, prezidentga imzolashga berganidan keyin, kimdir uni ko'rib chiqishi kerak-ku. O'zlari tahlil qiladi, uni oqibatlarini tushuntiradi, u yerda juda katta jarayon ketadi. Buni qiladigan davlat xizmatchilari tizimi bo'lishi kerakku. Shuning uchunam maslahatchi prezident administratsiyasi hodimi hisoblanadi. Oldin davlat maslahatchisi degan termin bor edi. U biroz tushunarsiz edi. Qanday davlat maslahatchisi, maqomi nimadan iborat degan. Hozir prezident administratsiyasi deb ataladigan mana shu yagona tizim ichidagi xodimlardan iborat. 

Hoshimov: Tushunarli. Rahmat katta bu javob uchun! Men yana hozir yuqoridagi mavzu haqida savol bermoqchiman. Masalan, O'zbekistondagi senatga qaraylik. Viloyat hokimlari senat a'zolari. Qonun chiqaruvchi organlar bilan ijro hukumati o'rtasidagi munosabatlarni gaplashdik. Birinchidan, hokimlar ijro hokimiyati a'zolarimi, yo'qmi? 

Ruslanbek Davletov: Hokimlar, demak, tegishli hududda ijro hokimiyati rahbari, hamda, hududiy deputatlar kengashi raisi hisoblanadi. 

Hoshimov: Shu narsa, mana konstitutsityaning harfi bor, konstitutsiyaning mohiyati bor. Men huquqshunos emasman. Siz huquqshunos bo'lganingiz uchun men o'zim bilmaydigan tarafdan konstitutsiyani o'qib, shunday xulosaga kelyapman. Ijro hokimyati bilan qonun ishlab chiqaruvchi hokimyat har xil bo'g'inlar va ijro hokimiyatida o'tirgan odam o'zining kengashini boshqarishi yoki kun tartibini belgilashi bu qandaydir konstitutsion mohiyatga zid emasmi?

Ruslanbek Davletov: Endi hozir ikkita narsani aytdingiz. Birinchisi, senat bo'yicha. Shunga javob bersam. Keyin hududiy kengashlarga o'tamiz.

Hoshimov: Uzr, gapingizni bo'lganim uchun. Senatdaligini sababi hududiy kengash ularni u yerga yuboradiku, to'g'rimi?

Ruslanbek Davletov: Shunday.

Hoshimov: Shuning uchun bu savollarning bog'liqlik qismi bor.

Ruslanbek Davletov: Albatta bog'liq. Birinchidan, hokimlar deputatlar orasidan saylanadi. Hokimning o'z nomzodi ham deputatlar orasida. Prezidentimiz ham viloyat hokimi darajasida tayinlaydigan bo'lganda ham hududiy deputatlar kengashidagi deputatlik guruhi bor. Deputatlik guruhlari parlamentda fraksiya bo'ladigan bo'lsa, shu guruhlar bilan kengashib hokim tasdiqlanadi.

Hoshimov: Hokimni prezident tayinlaydi, a?

Ruslanbek Davletov: Albatta. Shu kengashda maqullanganidan keyin, prezident farmoni asosida tasdiqlanadi. Lekin kengash tomonidan ovoz beriladi. Albatta, kengash hokimlik lavozimiga ovoz berish kerak. Nomzod esa deputatlik nomzodlar deputatlik guruhlaridan maslahat asosida oldindan shakllanishi kerak. Endi senatga kelishi - bu senat o'zi hududiy vakillik organi deylik. U yerda partiyalik yondashuv yo'q, siyosiy qarashlar yo'q. Har bitta hududni o'zining manfatlarini bu yoqda ifoda etish uchun eng yuqori organ ham shundan iborat. U kelib hududiy manfatlarini ifoda etuvchi organ bo'lgani uchun hokim shunga deputatlar oltiga bo'linadigan bo'lsa, har bitta hududdan bitasi hokim sifatida saylanib kelyapti bu yerga. Viloyat hokimi o'sha yerdagi eng katta davlat xizmatchisi bo'lganidan keyin senatga saylanyapti. Viloyatlar o'zlari saylab yuboryapti. Endi boyagi aytgandek 100%, masalan, hokimiyatlar bo'linish prinsipida bu institutsional davlat organlari munosabati nuqtai nazaridan qarash kerak. Uning shakllanishida xuddi hozir Britaniyani keltirdik, masalan, parlamentni shakllanishi hammasi vazirlardan iborat. Bizda boshqa qonunchilik palatamizda umuman bunga yo'l qo'yilmaydi. Chunki deputat doimiy ravishda deputatlik faoliytatini amalga oshirishi kerak. Shuning uchun ham senat hududiy vakillik bo'lgani uchun, siyosiy partiyalar u yerda fraksiya bo'lmagani uchun, hududiy demak bu yerda ishtirok yo'l qo'yilgan. Kontitutsiyada bevosita yozilgan. Bunga yo'l qo'yilgan.

Hoshimov: Ya'ni, mohiyatan konstitutsiyaga zid emas demoqchisiz. To'g'rimi?

Ruslanbek Davletov: Yo'q, konstitutsiyda yozilgan konstitutsiyaviy normani aytyapman.

Hoshimov: Hududiy vakillik haqida, masalan, hududiy senatorlar bor, a? Masalan, AQSh senati, u yerda qachondir ham senatorlar saylanadi. Bundan 100 yil oldin senatorlar hududiy kongreslar orqali Vashingtonga yuborilardi. Bu narsa haqida menda savol bo'lishi mumkin emas. Savol shundan iborat-ki, ijro hokimyatini boshlig'i o'sha hududda qonun ishlab chiqaruvchi organida o'tirishi va u organda nafaqat o'tirishi, balki, raislik ham qilishi, yaʼni, kun tartibini belgilashi mohiiyatan, Ha, tushunyapmiz qonun ishlab chiqarish kerak.

Ruslanbek Davletov: Tushunarli.

Hoshimov: Deylik, deputatlar hokim ishidan norozi, masalan, ishdan haydashmoqchi. Kun tartibini ham hattoki hokimning o'zi belgilaydi. Majlisda ko'rib chiqilishi uchun ham hokimning o'zi rozi bo'lishi kerak-da...

Ruslanbek Davletov: Yo'q rozi bo'lishi kerak emas. Amerika bilan farqi Amerika federativ davlat har bir shtatlarning qonuni bor, bizda hududiy kengash hech qanday qonun qabul qilmaydi. Aksincha, qonun ostdi hujjatlarni qabul qiladi, lekin u ham cheklangan. Qaysi sohada qanday masalalarni e'tiborga olinishi bevosita davlat hokimyati to'g'risidagi qonunda yozilgan. Qonun chiqarish nuqtai nazardan vakolatlar cheklangan.

Hoshimov: Misol uchun, Bino qurish borasida qarorlar chiqarishyapti-ku...

Ruslanbek Davletov: Bino qurilishi qonunchilikka ta'luqli emas. Qonunchilik nima u? Qonunchilik bu - hammaga taaluqli, umummajburiy bo'lgan prinsplarni  ta'sis etadigan normalar majburiyligiga aytiladi. Lekin bunday hujjatlarni ular juda cheklangan holatda asosan soliqlar miqdorlarini  yoki shunga o'xshash kichik hududiy ahamiyatga ega bo'lgan instruksiyalarni tasdiqlaydi. Lekin buni qonun o'laroq aytadigan bo'lsak, bu faqat parlament darajasida bo'ladi. Chunki biz "unitar" davlatmiz. Umuman olganda juda katta farqi bor. Yana bir tomoni, siz senatga kelib o'zi qonun chiqaruvchi organ deb aytyapsiz. Lekin bizda senat hattoki qonunchilik tashabbusiga ega emas. Aynan shunisi bilan ham e'tiborli ya'ni senat o'zi mustaqil tarzda ma'lum bir qonunni ishlab chiqish uchun tashabbus ko'rsata olmaydi. Bunday vakolat faqat deputatlarga, Vazirlar Mahkamasiga, bosh prokuror, oliy sud, konstitutsiyaviy sud hamda Prezidentga tegishli, bu bir. Ikkinchidan, senat qonun ishlab chiqarmaydi yoki qandaydir qonun ustida chuqur ish olib birmaydi. Buni alohida aytib o'tish kerak. Chunki qonun loyihasi Qonunchilik palatasida qabul qilingandan so'ng, u loyiha emas qonunga aylanadi va qonun senatgacha yetib kelgach, senat uni yoki ma'qullashi kerak, yoki rad etish kerak. Ya'ni senatning ushbu qonun boshqa bir qonun bilan to'gri kelmasligi, yoki  qonunning moddalar bilan qarama-qarshiligi ustida ishlashga hamda o'zgartirish kiritishga umuman haqqi yo'q. Shu nuqtai nazardan, bu yerda senatda hududiy vakillik organi vakili sifatida qonunchilik bilan aralashib ketmagan. Siz aytayotgan to'qnashuvlar, bir-biriga qarama-qarshiliklar yuzaga kelmaydi bu yerda. Undan tashqari, hokimlar 14 ta bo'ladigan bo'lsa undan boshqa 86 ta boshqa senatorlar bor. 16 tasini prezident tasdiqlaydi, to'g'ridan-to'g'ri tasdiqlaydi.

Hoshimov: Ya'ni kengashda hokim bo'lishi normal, shundaymi.

Ruslanbek Davletov: Kengashda hokim bo'lishi konsepsiya sifatida ilgari surildi. Dasturlarda ham belgilandi, yaʼni, hududiy kengashda hokim ham hokim, ham kengash raisi bo'lmasligi kerak, degan narsa to'g'risida biz Adliya vazirligi qonun loyihasini ishlab chiqib kiritganmiz. Ko'rib chiqilyapti. Orada hududiy kengashlarni kotibiyati tuzildi. Oldin kotibiyat ham yo'q edi. Ya'ni alohida organ sifatida qanadaydir mavqesi ham yo'q edi. Ijro hokimiyati uning faoliyatini tashkillashtirar edi. Endi hozir alohida hokimyatlar tuzildi va mana biz ishlab chiqqan qonun loyihasiga kiritganmiz topshiriqqa qabul qilinsa...

Hoshimov: Viloyat hokimi kengashda bo'lmasligiga ham tarafdormisiz? O'zi umuman, samaradorlik nuqtai nazaridan, qonuniylik nuqtai nazaridan, viloyat hokimlari, hudud hokimlari o'sha viloyatning kengashi a'zosi bo'lishi haqida...

Ruslanbek Davletov: Albatta, a'zo bo'lishining hech qanday yomon tomoni yo'q. Raislik qilib, u yerni boshqarib, qandaydir tazyiq o'tkazish imkonyatlari cheklansa, menimcha, yetarli deb o'ylayman. Chunki o'sha kengashda ham hududining manfaatlari bilan bog'liq masala ko'rib chiqilinadi va hokimni qandaydir chetga olib qo'yish, men o'ylaymanki, bunga ehtiyoj yo'q.

Hoshimov: Yo'q, masalan, biz respublika miqyosida ham shunday qilamiz-ku. Masalan, prezident respulikamiz, qonun ishlab chiqaruvchi organ bo'lmish Oliy majlisda a'zo emas-da bosh vazir. Lekin hududiy ravishda shunaqa. Shunga nima deysiz?

Ruslanbek Davletov: To'g'ri, endi bitta narsa, biz unitar davlatmiz. Bizda vertikal boshqaruv eng asosiy boshqaruv uslub. Shuning uchun ham sohada aytilayotgan islohotlarni, sohadagi siyosatni vazirliklar yuritadi, tushunyapsizmi? Shuning uchun ham vazirlik bitta viloyatda boshqacha, boshqa viloyatda boshqacha siyosat bo'lmasligi kerak. Bu unitar saqlanib qolinishi kerak. Bo'lmasa, bu juda katta ta'sir qiladi ertaga. Siz aytayotgan hokimlar ham ijro qiluvchi organ sifatida davlat siyosatini o'sha hududda amalga oshiradigan mansabdor shaxs bo'lishi kerak. O'zicha siyosat yuritmasligi kerak. Unga qonun ham yo'l qo'ymaydi, bizdagi unitar tizim ham yo'l qo'ymaydi.

Hoshimov: Yo'q-yo'q. Aynan shuning uchun ham aytyabman-ki, tiyib turuvchi samaradorroq bo'lishi uchun, ular mustaqil bo'lgani yaxshiroqmi, degan fikrim bor. 

Ruslanbek Davletov: Undanam zo'r tiyib turadigan tizim bu - jamoat nazorati. Masalan, hokimning o'z qarorini, ya'ni hujjatini qabul qilishi. Shu hujjatniyam shaffof qilyabmiz. Elektron tizim kiritdik mana, har bir hujjat elektron qabul qilinsin, hamma ko'rib tursin, baho bersin, deb. Mana shu shaffoflik orqali juda katta, demak, natijaga erishish mumkin. 

Hoshimov: Xo'p. Yana shu mavzuda. Qonunchilik palatasi ko'rib chiqadigan ko'pgina qonun loyihalari hozir aytganingizdek, ijro hokimiyati tomonidan tayyorlanadi va ular bu qonunlarni, mening fikrimcha, o'zlarining institutsional va yoki boshqa manfaatlariga moslab yozishadi, degan fikr bor. Siz mana qonun bilan ko'p ishlaydigan mutaxassissiz. Siz nima deb o'ylaysiz, xalq vakillari bo'lmish deputatlar o'zlari qonunni yozishlariga erishishlari kerakmi, erishsa bo'ladimi yoki ular o'sha hukumat bergan qonunlarni ko'rib chiqib, ha yoki yo'q, deb yoki o'zgartirish kiriting deb o'tirganlari yaxshimi? Sizningcha, nima yaxshiroq?

Ruslanbek Davletov: Aksariyat davlatlarda, hamma davlatlarda asosan ijro hokimiyati qonun chiqarish, qonun tashabbusi nuqtai nazaridan aktiv bo'ladi. Ko'proq qonun tashabbus qiladi. Chunki shu sohani boshqaradi. Shu sohadagi jarayonlarni yaxshi tushunadi. Muammosiniyam biladi. Shuning uchun u tashabbus huquqiga bu yerda hech qanday bir salbiy element sifatida qaralmasligi kerak. Chunki asosiy bo'g'in parlament o'zi ko'rib chiqib, birinchi o'qish, ikkinchi o'qish, uchinchi o'qish degan bosqichlardan o'tib kelyapti...

Hoshimov: Ko'rib chiqmaslikka ham haqqi bor, a?

Ruslanbek Davletov: Butun dunyoda, ko'p joylarda aynan shunaqa. Chunki resurs bor, resurs ijro hokimiyatida bor. Ishlab chiqadi qonunni, ekspertlarni jalb qiladi, chet elliklar bilan ishlaydi, boshqa davlat organlari bilan ishlaydi, jahon tajribasini o'rganadi, xalq bilan muloqot qiladi, ekspertlar bilan muloqot qiladi. Shuning natijasida va eng asosiysi jamoat bu yerda muhokamasiga qo'yadi. Ya'ni turli fikrlar shakllanib, mana shu bir tomon manfaatlari uchun qonun ishlab chiqilishining oldini oladigan tizimlar bor. Butun dunyoda mana shunaqa.

Hoshimov: Lekin xuddi shuni deputatlar qilsa ham bo'ladi-ku.

Ruslanbek Davletov: Deputatlar qiynaladi bunga. Chunki deputatlarda bunaqa resurs yo'q. Sohaning tahlili bo'lmaydi ularda har doim ham. Masalan, sizga bitta savol. Jinoyat kodeksini jinoyat kodeksi bo'yicha deputatlar qanday qilib u yerdagi u yoki bu normalarni o'zgartirishga salohiyati bo'lishi mumkin, ularda imkoniyat bo'lishi mumkin, qandaydir tahlil bo'lishi mumkin? Amaliyotdan baribir uzoq bo'ladi. Chunki, sud hokimiyatiga aralashishga haqqi yo'q parlamentning. Qandaydir, ma'lum bir sud ishi bo'yichayam...

Hoshimov: Hukumatniyam haqqi yo'q-ku sud tizimiga aralishishga.

Ruslanbek Davletov: Yo'q, shuning uchunam sud faoliyati bilan shug'ullanadigan oliy sudga shunaqa huquq berilgan, qonunchilik tashabbusi huquqi berilgan. Shuning uchunam bosh prokraturaga shunaqa huquq berilgan. Bu normal holat. Buni qandaydir negativ yoki salbiy deb qaralmasligi kerak. Deputatlar hozir mana juda aktiv bo'lyapti. Mana hozir qaraydigan bo'lsangiz, 10-15 foiz loyihalarni deputatlar ishlab chiqyapti. Albatta, kichik-kichik loyihalar, lekin yaxshi tendensiya bo'lyapti. Oldin umuman yo'q edi. Chunki ularda bitta deputat, o'ylab ko'ring, bugungi kunda uni yordamchisiyam yo'q. Yoki unga tahlil qilib beradigan, jahon tajribasini o'rganadigan, chet tilini biladigan. Unda imkoniyat yo'q-ku. Yaqinda mana parlament tadqiqotlar instituti shakllantirildi, ishlayapti hozir. Mana shu institut ham juda katta yordam beryapti deputatlarga ularning tashabbuslarini to'g'ri yo'naltirishga.

Hoshimov: Ya'ni tushunishim bo'yicha deputatlar hozir qonun loyihalarini, muhim qonun loyihalarini tayyorlamasligining sababi ularda salohiyat, malaka, resurs kabi narsalar yo'qligi, hukumatda esa bu narsalar mujassam bo'lganligi, va ularda deylik ekspertizaning yaxshiroq bo'lgani uchun samaradorlik nuqtai nazaridan hukumat tayyorlab beryapti. Lekin hukumatda bu narsalarning borligi, oliy majlisda yo'qligi bu tabiat qonuni emasku. Ya'ni, masalan, boya siz hamma mamlakatlarda dedingiz, lekin bu yerda menimcha, aytib o'tishimiz kerak, masalan, prezidentik mamlakatlari boru, masalan, bunday davlatlar o'zi kam dunyoda. Rivojlangan mamlakatlar ichida, prezidentlik mamlakati deyarli faqat AQSh, desak bo'ladi...

Ruslanbek Davletov: AQSh bor, Fransiya bor...

Hoshimov: Xo'p mayli, AQSh va Fransiya bor, deylik. Lekin bu degani, masalan AQSh va Fransiya... AQSh va Fransiyada farqi Fransiyada baribir bosh vazir instituti borda, super-prezidentlik vakolatlari baribir AQShnikichalik emas. Masalan, AQSh kabi mamlakatlarda, o'zingiz bilsangiz kerak, qonun ishlab chiquvchilar o'zlari ishlashadi. Kimdir fermer bo'lib deputat bo'ladi, kimdir deylik boshqa kasb egasi bo'lib deputat bo'ladi. Ular u narsani tushunmasligi mumkin. Lekin qonunda faqat ularda vakolat borda. Bizda ham masalan bir xil narsalarda, konstitutsion nuqtai nazardan aytyabman, deylik soliq masalalarida, konstitutsiya moddasi ham bor, soliq siyosatini faqat oliy majlis belgilashi kerak degan. Lekin biz O'zbekistonda reallikda yashaymiz, soliq haqida, bojlar haqida qonunchilik oliy majlisda loyihalashtirilmaydi. Hukumatda loyihalashtiriladi, ular qabul qilishadi. Shuning uchun, men aytayotgan masala, bu narsa ularga berilmagani uchunmi yoki...

Ruslanbek Davletov: AQShda budjetni kim loyihalashtiradi? Administratsiya loyihalashtiradimi? 

Hoshimov: Yo'q. 

Ruslanbek Davletov: Loyihalashtirib budjetni, baribir kongressda ishlaydi-ku. 

Hoshimov: Kongressmenlar loyihalashtiradi-da.

Ruslanbek Davletov: To'g'ri. Baribir administratsiya u yerda chetdan qarab turmaydi. 

Hoshimov: Yo'q, masalan administratsiya mana bunaqa-da: ularda ham xuddi bizning konstitutsiyadagi kabi, prezident veto qo'yishi mumkin byudjetga. Agar ikkala palata ham xo'p desa. Va teskarisiyam bor. Ya'ni administratsiya qonun loyihalashga ta'sir ko'rsata oladimi, deb savol bersangiz, albatta moliya vazirligi va senat va kongress qo'mitalari bilan aloqalashib gaplashadi, ishlaydi birga. Lekin, ularda floor deyiladi, o'sha yerdagi ovoz berishga qo'mita olib kiradi, moliya vazirligi emas. Sababi ular prezidentik respublikasi. Boya aytganingiz, Buyuk Britaniya, Germaniya va boshqalar sal farqli. Chunki ularda deputat bilan deylik, vazir bitta odam desayam bo'ladi. Shuning uchun har xil. O'shanga O'zbekiston kabi mamlakatni nima uchun AQSh bilan solishtirishga to'g'ri kelyapti, chunki prezidentlik mamlakati va rivojlangan mamlakat-da. Bizni, masalan hozir Westminister tizimiga solishtira olmaymiz. Chunki bizda prezidentik instituti bor. Shuning uchunam AQShga solishtirishga to'g'ri kelyapti. Siz tadqiqotlar institutini aytyapsiz, ya'ni men aytayotgan nuqtaga qarab harakatlanyabmiz. Bu yaxshi demoqchisiz, to'g'rimi?

Ruslanbek Davletov: Albatta, bu shunday turishi kerak, boshqa bo'lmasin, deyotganimiz yo'q. Bizdagi holatni men tushuntirib beryapman. Keyin deputatda salohiyat emas, xuddi deputatlar salohiyatsiz degan tasavvur paydo bo'lib qolyapti, salohiyat bor. Men resurs, imkoniyat nuqtai nazaridan aytayabman. Chunki, Amerikada siz aytayotgan kongressmenning qancha yordamchisi bor?

Hoshimov: Ofisimi? Bilmadim, masalan, 30 ta, 50 ta, har xil...

Ruslanbek Davletov: Bitta kongressmen haqida gap ketyapti. Ya'ni bitta kongressmenda bizdagi kerak bo'lsa bitta vazirlikning resursi bor.

Hoshimov: Tushunarli. Hali senatorlarda qancha ofis bor...

Ruslanbek Davletov: Shunday. Bitta federal sudyada 6 ta o'zining yordamchisi bor. Bitta federal sudya haqida gap ketyabdi. Oliy sudyasini aytmayabmiz. Bizda oliy sudning sudyasida yordamchi yo'q. 

Hoshimov: Ya'ni, bu narsani biz men hozir aytgan narsaga qarab borishimiz yaxshi va hozirgi holatdan yaxshiroq bo'ladi...

Ruslanbek Davletov: Albatta yaxshi bo'ladi, va bitta narsa aytishim kerak sizga. Mana hozir aytyabsiz, kongress o'zi ishlab chiqadi, deb. Kim ishlab chiqishi juda katta ahamiyatga ega emas. Baribir, qaror qabul qilish tizimiga bog'liq. U jarayon bo'laveradi, jarayonni har xil tomonidan kelishi mumkin. Mana biz ham, o'ylab ko'ring, qonunchilik palatasi mana shu parlamentning byudjetdagi o'rni qanday cheklangan edi oldin. O'zgaryapti-ku, ichiga kiryapti-ku. Jamoatchilik muhokamasiga byudjetlar endi chiqyapti-ku. Oldin hech qachon bo'lmagan-ku. Yaʼni biz ham xuddi siz aytayotgan yo'nalishdan boryabmiz. 

Hoshimov: Ya'ni hozir aytayotgan narsam mantiqiy va nazariy nuqtai nazardan muammo va biz qilayotgan islohotlar o'sha yaxshi yo'nalishda.

Ruslanbek Davletov: Shu yo'nalishda. Bitta deputatga beshta yordamchi qilib bering hozir, juda kuchli, chet elda o'qigan, bittasi moliyachi bo'lsin, bittasi iqtisodchi, bittasini yurist qilib bering, ko'rasiz. Shundoq kuchayadi, birdan kuchayadi. Chunki siz salohiyatini kuchaytirib beryabsiz. 

Hoshimov: Bu masalada men sizga to'liq qo'shilaman. Lekin, qiziq tarafi, hozir qilib bering, deyabsizu, o'zi deputatlar byudjetni qabul qiladi va ular o'ziga-o'zi yordamchi tayinlashga haqqi bor. Masalan, davlat pullarini taqsimlovchi yagona institut Oliy Majlis. Ular o'z salohiyatlarini, imkoniyatlarini o'zlari oshirishga haqqi bor, agar deylik prezident xo'p desa, ya'ni veto qo'ymasa. Lekin boya aytganizdek, uchdan ikki qismi ovoz bersa, prezident roziligi ham shart bo'lmay qoladi. 

Ruslanbek Davletov: Mana shu masalani o'zlari deputatlar, endi men boshqa hokimiyat uchun, ayniqsa bizning ustimizdan parlament nazoratini amalga oshiruvchi organ uchun bu narsani aytolmayman, lekin shu institutni shakllanishi juda ko'p vazifalar yuklandi senatga. Hozir mana Tanzila Kamolovna xalqaro reytinglar bo'yicha ishlayapti, xotin-qizlar bo'yicha ishlayapti. Tegishli o'zining tuzilmasini tuzildi. Alohida bo'limlar qilindi shu bo'yicha. Aks holda uni boshqarish qiyin bo'ladi. Shu senatning o'zi qarorlari bilan shu bo'limlarniyam tuzdi. Kerak bo'lsa, qilishga haqi bor. Qila oladiyam...

Hoshimov: ...va yagona haqqi bor institut. Masalan, hukumat o'zining byudjetini ko'paytirish uchun...

Hozir men iqtisodchi bo'lganim uchun bu savolni berishim kerak. Soliqlar va Oliy Majlis haqida. Men bir voqea aytib beraman, shaxslarni aytmayman. Deputatlar, oliy majlisdagi o'sha qo'mita a'zolari va hukumat aʼzolari, deylik, vazir o'rinbosari o'rtasida soliqlar haqida bir muhokama bo'lganida, men aytdim-ki, soliqlarni Oliy majlis qabul qilishi kerak, dedim. Shunaqa bo'lsa, yaxshi bo'lardi, degan ma'noda gapirdim va o'sha vazir o'rinbosari...

Ruslanbek Davletov: Soliq turlarinimi?

Hoshimov: Yo'q, soliq kodeksini, soliq g'oyasini. Bu konstitutsion huquqda, faqat Oliy Majlis deyilgan... keyin vazir o'rinbosari o'rnidan turdi-da, aytdi-ki, biz yozib beramiz, dedi, bular ya'ni deputatlar qabul qilishadi, biz 99 foiz yozib beramiz, agar ularning takliflari bo'lsa, o'zgartiramiz, dedi. Hamma deputatlar indamay, ha, xo'p deyishdi. Bu endi bir necha yil oldingi gap, yangi saylovlardan oldingi deputatlar haqida. O'sha narsa menga qanaqadir g'alati eshitildi. O'shanga men bu savolni berdim. Endi hozir bu savol emas. Endi yana bitta narsa, soliqlar haqida gapiryabmiz. Soliq degani majburiy to'lov. Masalan, to'lamasak, jarimaga soladi, qamashi mumkin, boshqa narsalar,masalan. Va boshqa to'lovlar, masalan bojlar. Menimcha, bojlar bu - soliqlar. Lekin negadir soliqlarni Oliy majlis qabul qiladi, lekin bojlarni deylik unday emas. Nima prinsiplarga asosan buni hal qilishadi? 

Ruslanbek Davletov: Davlat bojlari bu soliq va majburiy to'lovlarga kiradi va bugungi kundayam qonun bilan tartibga solingan. Oldin Vazirlar Mahkamasining qarori darajasida edi, mana buyam mana shu parlament nazoratiga o'tishi uchun, bojlarga nisbatan qandaydir nazorat bo'lishi uchun shunday ish qilindi. Davlat boji to'g'risidagi qonun bor. Boj stavkalariyam ko'zda tutilgan shu yerda. To'g'ridan-to'g'ri qonunda ko'zda tutilgan, oldin bu vazirlar mahkamasining qarori edi. Juda to'g'ri, mana hoziram biz notarial sohasida, boshqa sohasida, FXDYO sohasida bojlarni oshiraylik desak, biz hozir o'ylanib o'tiribmiz vazirlik sifatida. Chunki parlamentni deputatliklar o'tkazmaydi, oldindan gaplashyapmiz shuni oshirsak bo'ladimi, yo'q, biz baribir o'tkazmaymiz, deydi. Shuning o'ziyam tiyib turibdi, bizni, ijroiya hokimiyatini bojlarni oshirmaslikdan. Juda to'g'ri narsa, mana shu qonun darajasiga o'tkazdik, oldin boshqacha edi.

Hoshimov: Lekin mana import bojlari bor-ku? Ularga, masalan, haliyam prezident farmoni bilan yoki qarori bilan o'zgartirishlar kiritilyapti-da...

Ruslanbek Davletov: Import bojlari deganda, mana bojxona to'lovlari 3 ta nimadan iborat, bu QQS, Aksiya solig'i va Davlat boji qilingan.

Hoshimov: Masalan, bojlarda, bilasiz, prezident farmoni o'zgartirilmaydi.

Ruslanbek Davletov: Davlat boji deyilmaydi, u yerda bojxona boji deyiladi. U boshqacharoq. Bular Prezident qarori darajasida o'tgan. Buniyam qonun qilishga hech qanaqa nimasi yo'q, biz qanaqadir bunga yopishib olgan joyimiz yo'q. Chunki davlat boji bu bojxona bojidan kengroq narsa. Ko'proq bu yerda mablag' aylanadi, ko'proq munosabatlarga taaluqli. Shuning uchun buniyam kerak bo'lsa masalani ko'tarib, qunun darajasiga chiqarish mumkin. Hech qanaqa masala yo'q.

Hoshimov: Lekin sud ishlaganda deylik, masalan, konstitutsion sudmi, boshqasimi, men fuqaro sifatida konstitutsion sudga borsam-da, aytsam, nima uchun bojxona bojini Oliy majlis qabul qilmayapti desam, shunaqa qonunchilikdagi narsalarni Sud tizimi silliqlashtirishga yordam beradi, deb o'ylaysizmi?

Ruslanbek Davletov: Konstitutsiyaviy sud – qununlarni konstitutsiyaga mos yoki mosmasligini tekshiradi. Chunki konstitutsiyadagi bu yerda norma aynan boj bo'yicha cheklovchi norma yo'q. To'g'ridan-to'g'ri bojxona boji to'g'risidagi normalar bojxona kodeksida yozilgan. Ya'ni hammasini huquqiy asoslari bor. Hech qanaqa bu yerda konstitutsiyaviy nuqtai nazardan, qonun buzulishi nuqtai nazardan, kimnidir vakolati chegarasidan chiqish nuqtai nazardan masala yo'q.

Hoshimov: Lekin konstitutsiyaning moddasida yozilganda soliqlarni faqat Oliy majlis qabul qilishi kerak, deb. Shu nuqtai nazardan bormi? Konstitutsion sudimiz bu haqida fikr bildirishga haqi bormi?

Ruslanbek Davletov: Soliq bu yerda... konstitutsiyada soliqni stavkalari tog'risida gap ketmagan. Soliq turlari to'g'risida gap ketgan.

Hoshimov: Tog'ri. Shunga aytyabman. Boj ham soliq turi-ku...

Ruslanbek Davletov: Tur tog'risida, ya'ni yangi, masalan, qandaydir soliq turini kiritish qonun asosida bo'lishi kerak. Tur sifatida. Masalan, kimdir o'ylab topadi... albatta stavkalar o'zgarib yotibdi-ku. Yer solig'i har yili parametr byudjetda tasdiqlanadi. O'zgaradi-ku.

Hoshimov: Ha, tushundim. Lekin stavkalarning muhim qismi-da...

Ruslanbek Davletov: Yo'q, soliqni turlariyam juda muhim-da, masalan, mana oxirgi paytlarda juda ko'p o'zgardi.

Hoshimov: Yo'q-yo'q, tur ham muhim, lekin stavkalari ham muhimroq.

Ruslanbek Davletov: Hozir stavkalariyam mana byudjet tog'risidagi qonunlar qabul qilinishni boshlandi, oldin qonun darajasida byudjet qabul qilinmagan hech qachon. Byudjet qonuni qabul qilinyapti. Mana yangi amaliyot.

Hoshimov: Endi sal boshqa mavzuga o'taylik. Reytinglar haqida gapirdingiz va biz qonun ustuvorligi haqida gaplashamiz. Ruloflo degan reyting bor, u bilamiz hamma reytinglar kabi subyektiv, bahslashsa bo'ladi, va hokazo... O'shanda qonun ustuvorligida ko'rdim. O'zbekiston reytingda 92-o'rinda ekanmiz. 128 ta mamlakat orasida. 2020-yilda. Ya'ni qonun ustuvorligi bo'yicha 40 ta eng yomon mamlakat ichiga kiramiz. Va men kriteriyalarni kirib ko'rdim, qiziqib. Eng yomon ko'rsatkich 2 ta joyda ekan. Birinchisi, hukumatning cheklovlari, ikkinchisi davlatning ochiqligi. Masalan, bir xil masalalarda, ya'ni, xavfsizlik masalalarida biz o'zimizni mintaqamizda birinchi, dunyoda 11- o'rindamiz. Lekin, deylik hukumatni kuchlari masalasida biz dunyoda 120- miz. O'zimizni mintaqada 14- o'rindamiz.

Shu reytinglar haqida sizning fikringiz va bu reytingda qanchalik reallikni aks ettirishi haqida so'ramoqchiman?

Ruslanbek Davletov: Umuman, biz reytinglarni juda ko'p tahlil qilyapmiz. Aynan ijtimoiy-siyosiy yo'nalish bo'yicha reytinglarni shakllanishi, O'zbekistonni mavqeyini ko'tarish bo'yicha bizda alohida boshqarma bor, aynan reytinglar bilan ishlaydigan. Bu reytinglar bilan, albatta, ishlash kerak. Faqat ular reallikni 100% aks ettirmaydi. Lekin umumiy boyagi tasavvurni beradi va bizni ushbu aytayotgan reytinglarda pas darajada bo'lganligimizam bu biz uchun juda katta signal va tashvishli holat. Hukumatni tiyib turish bo'yicha aytayotganingiz ham juda katta, o'ylab ko'radigan bo'lsak, mana oxirgi yillarda aynan hukumatni ustidan nazorat nuqtai nazaridan katta qadamlar bosilyapti. Ayniqsa jamoat nazorati, parliament nazorati. Deputatlar chiqib gapiryapti, tog'rimi? To'g'ridan-to'g'ri deputat so'rovlari yuborilyapti, geometrik progressiyada oshyapti so'rovlar, parlament so'rovlari oldin bir yilda bir martayam bolmasdi. Ya'ni bu jarayon davom etyapti, faqat endi bu reytinga keladigan bo'lsak, reyting qanaqa uslubiyati deydigan bo'lsak, bu so'rov. Reyting - so'rov asosida bo'ladi. Asosan so'rov. Ya'ni, u yerda respondentlar qo'yilgan savollarga javob berib, o'zlarini subyektiv fikrlarini  aytishgandan keyin shuni asosida qandaydir fikr shakllanadi. Keyin yana bitta tomoni bor. "World Justice Project"ning mana shu qonun ustuvorligi indexida bular ularga berilgan mablag'dan kelib chiqib, har yili shu reytingda taqdim etilgan davlatlarni tahlil qilolmaydi. Masalan, O'zbekistonni tahlil qilsa, keyingi tahlilgacha oradan to'rt-besh yil o'tib ketadi. Ya'ni O'zbekistonning reytingiga ta'sir qilmaydi bo'layotgan jarayonlar. Chunki ular o'sha mamlakatni har yili tahlil qilmaydi. Shuyam ta'sir qiladi. Shuning uchun biz bu yerda qarashimiz kerak-ki, men o'zim ham bularning rahbarlari bilan uchrashganman, Vashingtonga borib biz bular bilan seminar o'tkazganmiz. Ponse degan mana shu indeksni butunlay ilmiy nuqtai nazardan boshqarib boradigan rahbari bor. Bu yil ham mana hozir tadqiqot o'tkazilishi kerak. Biz taklif qilyabmiz, kelinglar O'zbekistonda o'tkazinglar, bu yerdagi jarayonlar aks etishi kerak. Chunki o'zgardi-ku jamiyat, buni hech kim inkor etolmaydi. Muammolar bor, lekin to'g'ri yo'lda davom etyabmiz. Hammani tiyib turadigan katta-katta kuchlar shakllanyabdi. Mana o'sha jamiyatimiz, OAVlar, keyin parlamentdagi deputatlar, hududiy kengashlar rivojlanyapti. Mana shular aks etishi kerak bu reytinglarda. Lekin hukumatni tiyib turish bo'yicha, men o'ylaymanki, mana hozir oxirgi dasturni ko'rgan bo'lsangiz, u yerda bitta topshiriq ketdi Prezidentimiz tomonidan, "Hisobdor va ochiq hukumat" degan davlat dasturi ishlab chiqilishi kerak. Buyam juda katta turtki bo'ladi, ya'ni har bir qadamimiz ochiq va shaffof bo'lsin. Odamlar shunga o'zining munosabatini bildirsin. Mana davlat xaridi bo'yicha, aytaylik, qancha odamlarda toqatsizlik kuchayyapti korruptsiyaga nisbatan. Chunki davlat xaridi bo'yicha ma'lumotlar ochiq berilishni boshladi. Bu ham hukumatni o'ziga-o'zi ta'sir qiladigan ma'lumotni o'zi xohlab beryabdi-ku. Moliya vazirligining qilayotgan yaxshi qadamlaridan buttasi bu. Buyam tiyib turadimi, tiyadi albatta. 

Hoshimov: Ya'ni qarang, biz boshida aytdikki, qonunchilik, qonun ustuvorligi dedik-da, keyin bo'g'inlar orasidagi munosabatlarga o'tib ketdik. Endi men o'tib ketdim, bu mening deylik mas'uliyatim, va hozir reytinglarga qaytib kelyabmiz. Shu gapirgan gaplarimizning hammasida bitta g'oya: hozirgi bizning jamiyatda qonun ustuvorligini ta'minlash uchun davlatning uchta hokimiyati bir-birini tiyib turishi katta muammo bo'lyapti. Eng katta qiladigan islohotimiz ham shu sohada bo'lishi kerak. Shu fikrga qo'shilasizmi?

Ruslanbek Davletov: Mana shu hokimiyatlar orasidagi munosabat, bu, albatta, charxlanib, yanada takomillashib borishi kerak. Lekin bu juda katta muammo emas bugungi kunda. Chunki siz qayerda ko'ryapsiz parlamentning sud tizimiga aralashayotganini? Unaqa narsa yo'q.

Hoshimov: Yo'q, hozir bir tizim haqida gapiryabman. Ijro hokimyati, sud va parlament. Hozir siz aytgan bir fikringizni o'qib qoldim. Aynan shu savolga keldik. 2012 va 2016-yillarda O'zbekistondagi sudlarda faqat 7 kishi oqlangan degandiz, to'g'rimi? 

Ruslanbek Davletov: Shunday.

Hoshimov: Ya'ni, aksar hollarda sudlar ayblovchi nima desa, shuni qilishgan. Bu ahvol haqida, ya'ni nechi mingta ish ko'rib chiqilgan bu vaqt ichida. Bu degani 99.9 % hollarda sud...

Ruslanbek Davletov: Yo'q bo'lgan, deyavering. Oqlov yo'q bo'lgan-da u davrda...

Hoshimov: Oqlov yo'q bo'lgani mayli. Sud bo'lganmi, degan savol ham bor-da bu yerda. Chunki sudning asosiy maqsadi haqiqatni izlash. Endi qanday qilib haqiqat, ixtiyoriy mamlakatni hozir oling, hech qachon bunaqa ko'rsatkich bo'lishi mumkin emas. Hatto, deylik, Rossiya va boshqa joylarda, albatta baland, lekin bu darajada baland emas-da. O'shanga aytyabman, tiyib turishda bu... prokratura bu ijro hokimiyati. Ular nima desa, 99.9 % ishlarda shunday bo'lgan. Bu degani, sud hokimiyat sifatida o'sha paytda shakllanmaganmidi, degan fikr ham borda...

Ruslanbek Davletov: Endi bitta narsa, oqlov hukmi chiqmagan bo'lsayam, boshqa protsessual mexanizmlardan foydalanilgan. U yerda aytolmaysiz siz hammasi shunday bo'lgan, deb. U yerda qayta tergovga qaytarish degan institutlar bo'lgan oldin. Hozir bu bekor bo'ldi. Ya'ni sudga kelgan sud ishida juda katta, qattiq muammo bo'lsa, prokraturaga qayta tergovga qaytarish institutlari bo'lgan. Keyin ular o'z darajasida u yoqda ishni tugatgan. Sudda oqlov chiqmaganda, lekin shu yo'llardanam foydalanilgan. Biz oqlov deb, shu sud zalidan oqlab chiqilsin degan kinolardan o'rgangan narsalar u boshqa protsessual mexanizmlar orqali foydalanib kelingan.

Hoshimov: Sababi nima bo'lgan uni? Nima uchun oqlov qilinmagan, bu yo'l bilan hal qilingan?

Ruslanbek Davletov: Endi bu yerda, boya aytganizdek, boshqa organlarning sud hokimiyatiga aralashuvi juda kuchli bo'lgan. Haddan ziyod kuchli bo'lgan aralashuvi. Keyin yana bitta elementar narsa, qaraydigan bo'lsangiz, umuman sud tizimining faoliyati ijro hokimiyatiga juda yaqin bo'lgan. Moliyatirish ham, sudyalarni tayinlash tizimi ham juda yaqin bo'lgan. O'sha komissiyalarning a'zosi sifatida, oliy malaka komissayasida prokurorlar o'tirgan. Shu kunda qabul qilgan qarori ertaga o'z faoliyatiga ta'sir qiladigan juda ko'p mexanizmlar bo'lgan. Besh yilga tayinlangan sudyalar, mana hozir umrbod saylanishi mumkin. Keyin sudyalar oliy kengashi tuzildi. Keyin moliyaviy mustaqillik nuqtai nazaridan oliy sudning alohida departamentni tuzildi. Ya'ni bukar o'zini to'liq mustaqil hokimiyat sifatida shakllantira boshladi. Oyliklariyam, bitta narsani sizga to'g'risini aytay, budjetdan to'g'ridan-to'g'ri oylik olishmasdi. Ular davlat bojida shakllanadigan to'lovlardan oylik olardi. Bu albatta juda noto'g'ri bo'lgan. Davlat budjetidan mana endi hozir oylik oladigan tizimga o'tdi. Men o'zim ham oliy sudda ishlaganman. Shuning uchunam sud tizimining ravnaqi men uchun juda katta ahamiyatga ega. 

Hoshimov: Men uchun ham fuqaro sifatida muhim lekin...

Ruslanbek Davletov: Shunday, shunday. Shuning uchun ham mana shunga o'xshagan faktorlar bo'lgan-ki, birinchidan, protsessual nuqtai nazardanam prokuratura juda kuchli bo'lgan, agar bitta ishini qaytarsa, prokuror sudyani chaqirib, xohlagan ishini ko'tarib, ichidan muammolar topib, ishini sindira olish imkoniyatlari bo'lgan. Juda katta protsessual vakolatlarga ega bo'lgan.

Hoshimov: Ya'ni, sud "tishsiz" bo'lgan desa ham bo'ladi, a? Ya'ni qanaqadir ma'noda, umuman bir kuchi yo'q...

Ruslanbek Davletov: Shunday. Hozir lekin bu narsalar kamaydi. O'sha protsessual nuqtai nazardanam mana shu aytayotgan vakolatlar ham qisqardi hammasi. Eng asosiysi, sudyaning tayinloviga aralashuv kamaydi. 

Hoshimov: Mana shu holatdan kelib chiqqan o'zimning bir savolim bor. Bu yozilmagan savollardan biri. Shu prokuratura O'zbekiston hukumatining suddagi vakili. Davlat ayblochisi deyiladimi?

Ruslanbek Davletov: Hukumatga aloqasi yo'q prokuratura tizimining. Davlat nomidan ayblovni amalga oshiradi va mana shu sobiq tizimdan, Rossiyada Pyotr I davridan shakllangan prokratura tizimi bu umumiy nazorat tizimi asosida shakllangan. Ya'ni qonun istuvorligini ta'minlovchi tuzulma sifatida shakllanib kelgan. Nafaqat davlat ayblovlarini amalga oshiradi sudlarda, balki, jamiyatdagi qonun ustuvorliginiyam to'g'ridan-to'g'ri nazoratini yurutuvchi organ hisoblanadi.

Hoshimov: Shu haqida so'ramoqchi edim o'zi. Birinchisi, ular ham ayblovchi, ham ko'pincha tergov qilishadi ba'zi ishlarni. Hozir bu yerda ikkita savol. Birinchisi, nima uchun bizda ishlar tergovi har xil vazirlik va idoralarga bo'lingan. Ba'zi ishlarni Ichki ishlar vazirligi, ba'zilarini Davlat xavfsizlik xizmati, ba'zilarini esa prokratura tergov qiladi. Ikkinchi savol, prokuraturadagi umumiy nazorat qanchalik samarali va qanchalik qonuniy? Uchinchi savol bunga bog'liq, mana Pyotr I ni eslatdingiz, mana bizning prokurorlar forma kiyadi, va bu Pyotr davrida oyliklarini generallarniki bilan tenglashtirish uchun qilingan an'ana edi. Hozir O'zbekistonda 2021-yildayam, 320 yil o'tib ham shunday davom etib kelyapti-da. Nima uchun haliyam ular fuqarolik organi emas, ya'ni nima uchun ular kostyum kiyishmaydi-da, forma kiyishadi. Shu uchta savolga aniq javob berolasizmi?

Ruslanbek Davletov: Birinchidan, prokratura nazorati bu to'g'ridan-to'g'ri konstitutsiyada yozilgan. Prokratura to'g'risida alohida bo'limiyam bor. Ularning asosiy vazifalari ham, qonun ustuvorligini ta'minlashdagi roli ham to'g'ridan-to'g'ri yozilgan. Bundan tashqari alohida qonun ham bor. Ya'ni qonuniylik jihatidan, albatta qonuniy. Kerak bo'lsa, o'sha qonun ustuvorligi ustidan nazorat yurutuvchi organ. Umumiy nazorat bizda mana shu o'zidan-o'zi paydo bo'lib qolmagan-ku prokratura tizimi. Men aytganimdek, yillar davomida shakllanib kelgan mana shu tizim qolganki, juda katta ahamiyatga ega. Jamiyatdagi qonun ustuvorligini taminlashda prokratura ahamiyati juda katta. Faqat bir narsani aytib o'tishimiz kerak-ki, qonun ustuvorligini ta'minlash bu faqat prokraturaning vazifasi emas, bu butun bir davlatning vazifasi. Davlat organlarining vazifasi. Ya'ni, qonun ustuvorligida muammomiz bo'lsa, bu prokraturani ayblash kerak degan narsadan umuman yiroq bo'lishimiz kerak. U nazoratini olib boradi. Chunki prokratura qonun chiqarmaydi, ijro bilan shug'ullanmaydi. Ijro hokimyatidagilar ham o'z faoliyatini qonun ustuvorligi darajasida ta'minlashi kerak. O'zini ichidayam, masalan, hukumat vazirlar mahkamasida adliya vazirligi bo'ladigan bo'lsa, ijtimoiy-iqtisodiy sohada huquq qanday qo'llanilyabdi, buni monitoring qilib vazirliklar faoliyatini to'g'rilab boramiz. Noto'g'ri ishlayotgan bo'lsa, ogohlantirish kiritamiz, sudga kerak bo'lsa beramiz fuqarolar manfaatida. Ya'ni bu hamma bo'g'inda ish yurishi kerak qonun ustuvorligini ta'minlash. Shu nuqtai nazardan prokratura eng katta markaziy organ sifatida bu sohani boshqarib boradi. Tergovniyam boshqarib boradi. Uning ustidan nazoratniyam amalga oshiradi. Ichki ishlarda tergov bor. Chunki tergov bilan bog'liq juda katta moddalarni ular olib boradi. Davlat xavfsizligidayam o'sha milliy xavfsizlik bilan bog'liq moddalarni ular tergov qiladi. Buni bir organda bo'lishi kerak deydigan model yo'q. Alohida organlarda, o'zining sohaviy yondashuvi bor u yerda, o'zining amaliyoti shakllangan. Bosh prokuratura uni boshqarib boradi. 

Hoshimov: Shu narsa g'alatimasmi? Siz hali bilmaysiz qanaqa jinoyat bo'lganini. Unaqa bo'lsa u vazirlik, bunaqa bo'p qolsa, bu vazirlik qilishi kerak...

Ruslanbek Davletov: Yo'q. Bu yillar davomidagi amaliyot natijasida tartibga keltirilgan. U yerda kimga taalluqliligi nuqtai nazaridan muammo yo'q. Shuning uchunam prokraturada huquq bor, har qanday holatdayam o'zi xohlagan ishini o'ziga olib tergov qilishi mumkin. Muvofiqlashtiruvchi markaziy organ vazifasini bajaradi. Bunga o'xshagan yondashuvlar juda ko'p. Amerikadayam juda ko'p tergov organlari bor. Buyuk Britaniyadayam bor. Kerak bo'lsa, Buyuk Britaniyada alohida firibgarlik ishlari bo'yicha alohida tashkilot bor. Politsiyasining o'zini alohida funksiyalari bor. Aytmoqchiman-ki, boya siz aytdingiz-ku, Wesminister modeli bo'yicha biz buni solishtira olmaymiz, lekin huquq-tartibot tizimi bo'yicha solishtirsa bo'laveradi. Chunki u yerda bir xil jarayon. 

Hoshimov: Lekin umumiy nazorat u mamlakatlarda yo'qda. Masalan, prokuratura yo'q.

Ruslanbek Davletov: Umumiy nazorat u yerda yo'q, to'g'ri. 

Hoshimov: Umumiy nazoratning vazifasi jamiyatda qonun ustuvorligini ta'minlash. Lekin qonun ustuvorligi yaxshi ta'minlangan jamiyatlarning aksarida prokuraturaning umumiy nazorati yo'q. Shu narsa sal paradoksal emasmi?

Ruslanbek Davletov: Yo'q. Buni siz to'g'ridan-to'g'ri natija bilan bog'lab olmang-da...

Hoshimov: Yo'q-yo'q, bog'lamayabman. Umumiy ma'noda aytyabman. 

Ruslanbek Davletov: Bu yerda ular shu yergacha qanday yetib kelgan, degan jarayonga e'tibor qaratish kerak. Chunki biz ham bugungi kunda umumiy nazoratni qo'yib yuborsak, juda katta parokandalikka olib keladi.

Hoshimov: Aynan shu narsa qiziq. Nima parokandalikka olib keladi?

Ruslanbek Davletov: Parokandalik shundan iborat bo'ladi-ki, umuman nazorat qolmaydi, mana chet elda nega umumiy nazorat yo'q, qanday amalga oshirladi? Juda katta o'sha sud hokimiyati davlat organlari hayotiga kirib kelishi kerak. Masalan, kimdir qaysidir organ faoliyatidan norozi bo'lsa, prokraturaga borib ustidan arz qilmaydi-da, sudga boradi. Shunga o'xshagan jarayonlar bizda ham yuz berishi kerak.

Hoshimov: Yo'q, shu narsani qilmaguncha, bunisini paydo bo'lmaydi-ku!

Ruslanbek Davletov: Sizga bitta narsa aytaman, bitta sudyani, oddiy fuqarolik sudi bo'yicha sudyaning bir oylik yuklamasi 120 ta ishga to'g'ri kelyabdi hozir. Bitta sudya to'g'risida gap ketyapti. Umumiy sudyalarni hisoblasangiz, minggayam bormayabdi hozir respublikada. Shuning uchun bu yerdagi ustuvorliklarni biz ko'rib, huquqiy model haqida gap ketyabdi hozir, birdaniga hozir siz prokraturaning umumiy nazoratini tarqatib yuborsangiz, ertaga hammayoq parokanda bo'ladi. 

Hoshimov: Endi qarang, men mana bunday fikrlayman-da: umumiy nazorat, hozir aytayotgan masalangizga qo'shilaman, agar ulardan olib tashlasak, insonlar endi prokraturaga emas, sudga borishiga to'g'ri keladi. Sud esa ishi tiqilib yotibdi, va biz o'rganaganmiz sudga borishga deyabsiz-da. Bu qanaqadir, haligi latifa boru, sizlar avval suzishni o'rganinglar, keyin basseynni to'ldirib beraman, degandek gap bo'lyapti-da. Balki o'shanga kelib qolsak, tezroq o'rganarmiz. Qachondir qilish kerak-ku baribir ham...

Ruslanbek Davletov: Mana hozir prokuraturaning u yoki bu munosabatlardagi ishtiroki sekin-sekin kamayyapti. Iqtisodiy ishlarda prokuror ishtiroki majburiy bo'lgan, undanam chekinyapti. O'zgaryapti bu. Albatta, bu sekin-sekin bo'lishi kerak. Lekingi bugungini olib tashlaganingizni o'rniga keladigan modelingiz bugungidan yaxshiroq bo'lishi kerak. Bunga amin bo'lishimiz kerak, bu birinchidan. Ikkinchidan, bizda hozir sudlardan tashqari boshqa organlar bor. Bular davlat boshqaruvidagi nazorat organlari. Masalan, ta'lim sohasida ta'lim inspeksiyasi bor. Energiya sohasida energiya inspeksiyasi bor. Temir yo'l sohasida temir yo'l inspeksiyasi bor. Hammasini o'zining inspeksiyasi bor. Bular ishlashi kerak. Ana o'sha tashkilotlar sohasidagi qonun arajasini ta'minlab berishi kerak. Sizga bitta narsa aytaman, mana "Sanoatgeokomtexnazorat" degan inspeksiya bor edi. U o'zi inspeksiya bo'lib ishlaydigan obyektlaridan hodimlari oylik olardi. Yoki temiryo'l inspeksiyasi hodimlarining oyliklarini temir yo'l kompaniyasi to'lab berardi. Qanday qilib siz bu yerda obyektivizm haqida gapira olasiz? Shunga o'xshagan boshqaruvdagi manfaatlar to'qnashuvini biz yo'qotishimiz kerak. 

Hoshimov: Ya'ni, umumiy nazorat bu vaqtinchalik narsa deyabsiz, to'g'rimi? Shunaqa desam bo'ladimi?

Ruslanbek Davletov: Birinchidan, prokratura tizimida ishlayotgan hodimlar soni juda ko'p emas. O'zi umuman oladigan boʻlsangiz, to'rt mingtadanam oshmaydi prokurorlar soni. Shuning uchun bu qandaydir yuklama bo'lib, qiyin vaziyatga olib kelayotgan emas, aksincha, qonun ustuvorligida bizga juda katta turtki bo'lib, odamlarning og'irini yengil qilayotgan, kerak bo'lsa juda katta yangi vakolatlar aynan ijtimoiy-iqtisodiy sohada ham yordam bersin deb safarbar qilinayotgan davlat organi hisoblanadi. Juda katta ahamiyatga ega davlat tizimida.

Hoshimov: Yo'q, ahamiyatga ega ekanligiga men qo'shilyabman. Savolim shundan iboratki...

Ruslanbek Davletov: Shunday qolsayam... mana juda ko'p davlatlarda bor umumiy nazorat...

Hoshimov: Masalan?..

Ruslanbek Davletov: Boshqa sobiq SSSR davlatlaridayam qolgan bu tizim.

Hoshimov: Mana, masalan, Gruziyada yo'qotishdi, boshqa joylarda yo'qotishdi. Aynan qolganlarida emas, qolmaganlarida muvaffaqiyatliroq bo'ldi-da. Men aytmayabman bu bog'liq, deb. Ular umumiy nazoratdan voz kechgani uchun farovonlikka erishdi, deyishdan yiroqman. Lekin, korrelatsion nuqtai nazardan, qayerda qoldi - farovonlik darajasini qarang, qayerda ketdi - farovonlik darajasini qarang. Endi shuni solishtirsam qanaqadir yomon yangilikka o'xshayapti-da bu...

Ruslanbek Davletov: Har bir narsani yo'qotish juda oson. Bir kunda yo'qotib tashlash mumkin. Lekin oqibati to'g'risida o'ylashimiz kerak. Nimaga olib keladi, ertaga bo'ladigan fuqarolar orasidagi munosabatlar, buni o'ylab qilish kerak. Masalan, men hozir prokratura tizimidagi qandaydir islohot haqida tugallangan bir fikr bildirishimning o'zi noto'g'ri. Chunki bosh prokraturada, juda katta organ, ularda rahbarlari bor.

O'zlariyam shu sohasini isloh qilib kelyapti. Tushunyapsizmi?

Hoshimov: Ha. Endi men sizdan huquqshunos sifatida fikrizni bilish uchun so'ragandim. Adliya vazirligi haqida gaplashsak, bo'ladimi? 

Ruslanbek Davletov: Ha, albatta.

Hoshimov: Birinchisi. Ko'pchilik so'raydi, men o'ylayman-ki sizdan ham, nima uchun adliya vazirligi kerak? Shu savolga qanday javob bergan bo'lardiz?

Ruslanbek Davletov: Adliya vazirligining eng katta ikkita funksiyasi bor. Birinchisi, davlat nuqtai nazaridan, davlat huquqiy siyosatini amalga oshiradi. Ya'ni, butun qonunchilik sohasidagi bo'layotgan, bizni boshqarib turgan hamma - insonlar, tadbirkorlar, davlat orasidagi ma'muriy munosabatlarning ko'rinmas iplarini joy-joyiga qoʻyadigan juda katta tuzilma hisoblanadi. Shuning uchunam bu kerak. Ya'ni hammamizning munosabatlarimizni tekislab, to'g'rilab, o'sha sohaviy yo'nalishlarniyam tahlil qilib, davlatni... qonun ustuvorligi deganizni bitta katta yo'nalishi bu qonunchilikning maqbul bo'lishi, samarali va sifatli bo'lishiga javob beradi. Ikkinchidan, biz juda katta xizmat qiluvchi tuzilmamiz. Davlat tomonidan fuqarolarga xizmat ko'rsatamiz. Juda katta xizmat ko'rsatamiz: ularning hayoti bilan, tug'ilishi bilan bog'liq bo'lgan...

Hoshimov: ...yagona darchaga bordim men ham...

Ruslanbek Davletov: ...nikoh bilan bog'liq bo'lgan funksiyalarni bajaramiz. Inson huquqlarini himoya qilish bo'yicha funksiyalarimiz bor, mana alohida boshqarmamiz bor. Undan tashqari, biz huquqiy ta'limga javob beramiz, yuridik ta'limga bosh-qosh bo'lamiz, va shu sohani muvofiqlashtirib boramiz. Davlat boshqaruvining samaradorligini tahlil qilyabmiz bugungi kunda. Ya'ni, qaysi yo'nalishda ketyapti? Siz boya aytayotgan hududiy darajada qanday bo'lishi kerak: nomarkazlashtirish davom etsinmi yoki biz markazlashtirishimiz kerakmi? Qanday, masalan, biz unitar davlatmiz. Siz Gruziya dedingiz. Gruziyada 3.2 million aholi yashaydi. O'ziga yarasha geografik joylashuvi bor. Ularning o'zlarini tarixiy rivojlanish bosqichlari bor...

Hoshimov: Yo'q, men umumiy nazorat haqida gapirdim. 

Ruslanbek Davletov: Yo'q, umumiy ma'noda aytyabman-da. Ya'ni shu tomonlarini inobatga olib, davlat boshqaruvi nuqtai nazaridan biz tahlil qilib, biz o'z fikrimizni berib boramiz, aytib boramiz hammasiga...

Hoshimov: Men kuzatib boraman, qaysi davlat idorasi bahsli masalaga duch kelsa, qonunga amal qilishini so'rab, Adliya vazirligi rasmiy bayonot qiladi-da. Agar ular qonunga rioya qilmasa, yoki, sizlarning bayonotingizni tinglamasa, qanday chora ko'rolasiz, va nima uchun Adliya vazirligi qonunlarni bu narsalarda talqin qiladi va axir, masalan, ko'p narsalar betaraf emas-ku, baribir hukumat a'zosi-ku? Buning instrumentlari qanaqa? Sud emas, majbur qilolmaysizlar-ku, lekin nega bayonot chiqarasizlar?

Ruslanbek Davletov: Bizda bu holat bo'yicha ikkita mexanizmimiz bor. Birinchi, taqdimnoma kiritamiz. Taqdimnoma bajarilishi majburiy emas, ko'rib chiqilishi majburiy. Ya'ni biz taqdimot berish orqali o'zimizning shu masalaga munosabatimizni bildiramiz, qonun buzilgan bo'lsa, ko'rsatib beramiz va ularning pozitsiyasini kutamiz. Aytishi kerak, agar bizni qabul qilsa, u to'g'rilab qo'yishi kerak. U ishni qilmasa, biz sudga beramiz, va albatta oxirigacha yetkazamiz. Bir tomonda davlat bo'lgan munosabatlarga biz aralashyabmiz, ikkita tadbirkor yoki fuqaro orasidagi munosabatga aralashmaymiz. Davlat tursa, demak davlat poymol qilyabdi, davlat organlari aralashyapti deb, biz kirib boramiz o'sha sohaga. 

Hoshimov: Rahmat. Xo'p. Shaxsiy savol beraman. Adliya haqida fikrlovchi keyingi avlod uchun qanaqa tavsiya bergan bo'lardiz? Masalan, 16 yoshli bola sizga kelib, men huquqshunos bo'lmoqchiman, deyapti. Unga o'sha hamma biladigan ko'p mehnat qilish, ko'p ishlashdan boshqa qanaqa tavsiyangiz bo'lardi? Siz biladigan, boshqalar bilmaydigan narsa...

Ruslanbek Davletov: Bizda shunaqa narsa borki, hamma sohada aqlli bo'lib bo'lmaydi-da. Bizda shu universallik kuchli rivojlangan. Ma'lum bir sohani egallab, shu sohaning yo'nalishlari bo'yicha bilimdon bo'lish mumkin. Masalan, huquqshunos bo'lamiz degan yangi avlodga, biz aytamizki, iloji boricha mutaxassislikka qarab e'tibor qilish kerak. Ya'ni, keyingi avlodda bizning qanday huquqiy munosabatlarga ehtiyojimiz bor, mana akt rivojlanyapti, yangi-yangi texnologiyalar kirib kelyapti, keyin internet texnologiyalari rivojlanyapti, keyin mana tibbiyot sohasi rivojlanyapti, bu yerda katta huquqiy munosabatlar bor. Mening tavsiyam shunday bo'ladiki, aynan bitta sohaning kichik bir yo'nalishidagi yetuk mutaxassis bo'lib yetishish kerak.

Hoshimov: Ixtisoslashishi kerak, a?

Ruslanbek Davletov: Ixtisoslashishi kerak. Bundan boshqa kelajagimiz yo'q. Chunki hamma sohada daho bo'lishning iloji yo'q. Bizda mana shu xatoni juda ko'p qilishadi. Masalan, Adliya vazirligiga hujjat olib kirishadi, hujjat hamma soha bo'yicha. U aqllilik qilaversangiz, bu subyektiv fikrga aylanib qoladi. Siz bu yerda tugallangan fikr aytishingiz uchun sohaning yetuk mutaxassisi bo'lishingiz kerak. Shuning uchun ham, biz vazirlikda loyihaviy yondashuv degan narsani joriy qilganmiz. O'tiradi, korruptsiyaga qarshi ekspertiza bo'yicha alohida bo'lim, uning e'tibor qiladigani faqat korruptsiya. Uning ko'ziga xuddi qizil bayroq kabi korruptsiyaviy normalar ko'rinadi. Yoki, masalan, gender ekspertiza bo'yichayam. Faqat genderga e'tibor qiladigan mutaxassislar shakllanadi. Shuning uchun aynan mana shu yondashuv asosida ishlash kerak va umumiy huquqshunos degan narsadan voz kechish kerak. 

Hoshimov: Rahmat. Yana bir savol. Oxirgi savolim. Adliya vazirligi binosida o'tiribmiz. Olti yildan keyin yuz yil bo'ladi bu bino tarixiga. 1927-yilda Bauer degan me'mor qurgan konstruktivizm stilida va Toshknetda bunaqa binolar kam qolgan. Hozir kelyotganimda qarasam, qora oynaga o'xshagan narsalar qurilgan...

Ruslanbek Davletov: Ha, balkonlarimizni yopdik. 

Hoshimov: Ha, balkonlar yopilgan, naqshlar qilingan. O'zi mana shunaqa tarixiy binoda rekonstruktsiya qilish bo'yicha fikringiz va bu binoni nima uchun deylik, 100 yil, hozir mana 94 yil bo'libdi, nima uchun o'zgartirish qildinglar va uni qilish qanchalik maqsadga muvofiq? Endi men me'morchilik sohasiga ozgina qiziqaman. Mavzudan chetlashgan bo'lsam, uzr.

Ruslanbek Davletov: Bu yerda balkon bo'yicha, shunga to'g'ri keldi. Chunki u ochiq balkon bo'lganidan keyin, to'g'ridan-to'g'ri u yerga yomg'ir yog'ib, unga konstruktiv nuqtai nazardan juda katta ta'sir qildi...

Hoshimov: Yo'q, u konstruktivizm u dizayni bo'yicha-da. Tushundim, tushundim...

Ruslanbek Davletov: Chunki 6 ta balkon bor. U balkonlar bizning binoga to'g'ridan-to'g'ri qurilgani uchun, o'shanga u yerda dars ketdi. Shuning uchun ham biz u yerda konstruktsiya qildik-da, keyin madaniyat vazirligining madaniy meros bilan shug'ullanadigan mutasaddilari bilan kelishdik, qanaqa qilsak bo'ladi, qanday qilib shu konstruktsiyani to'g'rilasak bo'ladi, dedik-da, keyin shunaqa yomg'ir tushmaydigan qilib yopib qo'ydik. 

Hoshimov: Naqsh bo'yichachi? Bu binoning qandaydiram tarixiy...

Ruslanbek Davletov: Naqsh bo'yichayam, o'zi naqsh bu yerda juda ko'p ko'zga ko'rinmaydi, e'tibor qilgan bo'lsangiz. Umuman milliylik naqshlari qo'yilgan. 

Hoshimov: Saylgoh ko'chasini aytyabman-da...

Ruslanbek Davletov: Juda ko'p modellarni ular rad qilishdi. Juda ko'p orqasidan yugurdik. Byurokratiya bo'ldi, boshqa bo'ldi. Keyin mana shunga rozi bo'lishdi. Ranglarigayam rozi bo'lishdi. Ya'ni bu yerda qanaqadir high-tech uslub qilib, o'zgartirib yuborganimiz yo'q. Baribir o'sha original holatida turibdi. Faqat balkonga majbur bo'ldik aynan shunaqa qilishga va undan hozir kutubxona sifatida foydalanyabmiz. Hozir kirib ko'rishingiz mumkin. Bolalarimiz o'zlarini bemalol his qilishi uchun, boyagi Google ofisiga o'xshab, shu yerda relax qilsin deb, shunga imkoniyat yaratdik. 

Hoshimov: Men har gal saylgoh ko'chasidan o'tsam, qarayman-da, nimaga unaqa qilishdi, degan fikr o'tardi. Hozir savol bermasam, bo'lmasdi...

Katta rahmat sizga. Bu Ruslanbek Davletov edi. Huquqshunos, bunga qarshi bo'lsangizam, huquq mutafakkiri, deb aytaman, va O'zbekiston Respublikasi Adliya vaziri. Katta rahmat ajratgan vaqtingiz uchun! Judayam mamnun bo'ldim tanishganimdan va gaplashganimdan!

Ruslanbek Davletov: Sog' bo'ling, omad ishlarga!

Hoshimov: Rahmat.