Odilbek Isakov
Davlat moliyasi va iqtisodiy taraqqiyot.
Moliya vaziri o'rinbosari Odilbek Isakov bilan iqtisodiyot, davlat moliyasi, xalqaro moliyaviy tashkilotlar bilan hamkorlik, tashqi qarzlarning iqtisodiyotdagi o'rni, "public good" – jamiyat tovarlari, fiskal ekspansiya, investitsiyalar va kelajakdagi rejalar haqida suhbat qurdik.
Suhbatni to’liq ko’rish:
Suhbat matni:
Hoshimov: Assalomu alaykum, bu “Hoshimov iqtisodiyoti” va men Behzod. Bugungi mehmonimiz Odilbek Isakov. Moliya vazirligida bir yildan beri faoliyat olib boryaptilar. Hozirda Moliya Vaziri o’rinbosari. Xush kelibsiz, Odilbek aka!
Odilbek Isakov: Taklif qilganingiz uchun rahmat!
Hoshimov: Bugungi suhbatimiz iqtisod va davlat moliyasi haqida. Davlat moliyasining iqtisodimizda va iqtisodiy o’sishimizdagi o’rni haqida. Formatimiz – suhbat, intervyu emas. Ya’ni savollarga aniq javob berish shart emas. Bu yerga kelishingiz sababi Xalqaro valyuta jamg’armasi va Jahon bankining har yilda ikki marta yig’ilishiga tashrif buyurdingiz. Sizning fikringizcha, ular O’zbekistonning hozirgi islohotlariga yetarli darajada yordam berishyaptimi?
Odilbek Isakov: Mening nazarimda, ha. Bu yerda asosiy e’tibor – texnik ko’mak. Ayniqsa, Xalqaro valyuta jamg’armasi tomonidan ko’rsatilayogan fiskal va monetar siyosat uchun berilayotgan ko’mak, bizdagi tizimlarni, metodologiyalarni qolaversa, insonlarning ko’nikmalarini oshirishga yordam beradi.
Hoshimov: Hozir siz aytmoqchisizki, ular bizga ilm va texnik tomondan yordam berishyapti. Jahon banki esa..
Odilbek Isakov: Jahon banki ham bizga texnik ko’mak beryapti.
Hoshimov: Menda bu savolni berishdan maqsad nima bo’ldiki, 1989-yil Berlin devori qulagach, AQSh va G’arbiy Yevropa davlatlari “Brettan – Woods”, Xalqaro valyuta jamg’armasi kabi xalqaro moliyaviy tashkilotlari Sharqiy Yevropani qurishni boshlashdi. “Ikkinchi Marshall plani” ga ko’ra Polshaga 30 mlrd. dollar berilgan edi o’sha yili. Biz esa 1991-yilda bozor iqtisodiyotiga o’tmadik. Hozir endi-endi boshlayapmiz. Hozirgi raqamlar dollarda juda kam ko’rinyapti. Bu nimadan: biz so’ramayapmizmi, yoki ular berishmayaptimi?
Odilbek Isakov: Yo’q, aksincha, mana 2019-yildagi hisobotga ko’ra, Jahon banki berayotgan kredit hajmi bo’yicha biz Turkiyadan keyin ikkinchi o’rinda turamiz.
Hoshimov: Mintaqada bu Yevroosiyodami?
Odilbek Isakov: Men tushunishim bo’yicha, Sharqiy Yevropa va Markaziy Osiyo mintaqasini nazarda tutishyapti.
Hoshimov: Bilsangiz, Xalqaro valyuta jamg’armasi ham, Jahon banki ham muammosi bor davlatlarga ko’proq yordam beradi. 1997-yilda “Osiyo krizisi” bo’lganda eng ko’p Janubiy Koreyaga yordam berishgan. Ular hammasi joyida bo’lganda yordam beradigan tashkilotlar emas, muammolar bo’lganida yordam berishadi. Ya’ni mintaqada birinchi bo’lishimiz bu yaxshimi, yomonmi bilmayman-u, lekin dollarda hisoblasak kam emasmi demoqchiman?
Odilbek Isakov: Yo’q.
Hoshimov: Qancha?
Odilbek Isakov: Kreditlarmi?
Hoshimov: Kredit ham, moddiy-texnik yordam, maktab qurilishlariga ya’ni hammasini qo’shganda qancha, “all part estimate” bo’ladi-ku?
Odilbek Isakov: Hozirda Jahon bankining portfeli O’zbekistonda Osiyo taraqqiyot bankidan keyin ikkinchi o’rinda turadi. Jahon bankining portfeli hozirda 3 mlrd.dan ko’p. Men loyihalardan o’zlashtirilgan mablag’larni nazarda tutyapman. Agar hammasini qo’shib hisoblasangiz u 3 mlrddan ko’p. O’zlashtirilmaganlari bilan birgalikda 6-7 mlrd.dollar bo’lib qoladi. Adashmasam, Osiyo taraqqiyot bankiniki 4 mlrd.dan oshadi. Bu katta summa. Bizning YAIMimiz 2018-yil 50 mlrd, 2019-yil 60 mlrd bo’ldi. 3 mlrd bu YaIM 5%iga to’gri keladi. Bu shu tomondan olganda katta summa. Biz 10 milliardlab pulni faqat bitta bankdan olib, faqat summasi uchun emas, balki sifatiga ham e’tibor berishimiz kerak-da.
Hoshimov: Keyingi savolimga ham javob berib qo’ydingiz. Mana hozir davlat islohotlar qilyapti. Masalan, non, benzin va boshqa narsalarning narxi haqida ko’plab gaplar bo’lyapti. Umuman hamma narsaning narxini bozorga olib kelishga harakatlar bo’lyapti. Shu tomondan, bizda davlat moliyasida ko’p pul bo’lsa, yaxshimi yoki yo’qmi? AQShda konservativ iqtisodchilar bilan gaplashsak, ular “davlatda ko’p pul bo’lsa, yomon ishlarni ham qilib yuboradi” – degan gaplarni aytishadi. AQSh kontekstida “yomon narsa” – bu urush, rivojlanmagan davlatlar kontekstida esa bu korrupsiyaga olib keladi. Masalan, rivojlanmagan davlatda pul ko’payib qolsa, birinchidan, korrupsiya oshishi mumkin, ikkinchidan, har xil saroylar qurilishi, “Oq fillar” deb aytishadi. Shunga nima deb o’ylaysiz? Davlat moliyasida pul ko’p bo’gani yaxshimi yoki yo’qmi?
Odilbek Isakov: Bilasizmi, oxirgi 3 yilda investitsiya va kreditlar hajmi oshdi. Xabaringiz bor, bizdagi ko’p ma’lumotlar oshkor qilinyapti. Bizdagi oshkoralik ham oshdi. Umuman, summalar yuqori. Davlat qarzini aytadigan bo’lsak, kafolatlangan va to’g’ridan – to’g’ri olgan qarzi birinchi yarim yillik holatiga ko’ra, 1-iyul holatiga ko’ra 13,1 mlrd.dollarga yetdi. Bu YaIMning 23,2 % iga to’g’ri keladi. Haliyam, mo’tadil raqam, ko’p emas. Lekin o’tgan yil oxirida 9,8 mlrd. edi. Demak, 6 oy mobaynida 3,4 mlrd.ga kreditlarimiz o’sdi.
Hoshimov: Aynan, davlat olgan kreditlar?
Odilbek Isakov: Aynan, davlat olgan kreditlar. Endi xususiy sektor hali unaqa ko’p tashqi kredit olmayapti. Bunga bir qator muammolar sabab bo’lyapti. Ayrim institutsional islohotlar qilish kerak. Hali bu jadal olib borilmayapti.
Hoshimov: Raqamlar ancha tushgan ham. Men Timur Ishmetovdan so’ragandim. Nega tashqi xususiy qarz oxirgi 3 yilda tushib ketdi degan savolga uning javobi shu bo’ldiki, aslida raqamlar tushmadi, oldinlari o’zbekistonliklar tashqariga pul chiqarib, qaytarib olishardi. Hozir konvertatsiya ochilib, bu yo’qoldi. Shuning uchun tushdi degan javob oldim.
Odilbek Isakov: Balki. Keling nodavlat sektor deylik. Bunga davlat tashkilotlari va davlat banklari ham kirib ketadi. Albatta, nodavlat sektor o’z ko’lamini va faoliyatini oshirish uchun tashqi kreditlarga muhtojligi bor. Bu fakt. Endi davlat moliyasida ko’p pul bo’lishi kerakmi, yoki yo’qmi degan savolga kelsak. Menimcha, qilinayotgan loyihalarga yetarli mablag’ bo’lsa bo’ldi.
Hoshimov: Hozir yetarlimi?
Odilbek Isakov: Hozir yetarli. Kam bo’lsa, muammolar kelib chiqadi.
Hoshimov: Demak ko’p pul bo’lsa, bo’maydimi?
Odilbek Isakov: Biz sifatga e’tibor berishimiz kerak. Hozir ko’plab loyihalar bo’lyapti. Biz nafaqat loyihalar soni va hajmiga, balki ularni reallikka tadbiq etishga ham e’tibor berishimiz kerak. Hozir 10 milliardlab dollar olib, uni birdan ishlatib bo’lmaydi. Ayniqsa, qarzga olinayotgan bo’lsa, yeti o’lchab bir kesish kerak. Har bitta dollarni o’rganib chiqish kerak. To’g’ridan-to’g’ri xorijiy investitsiya bo’lsa, bu boshqa masala. Ular xususiy, bizdan ko’ra juda ehtiyotkorlik bilan yondashadi bu masalaga.
Hoshimov: Hozir siz tashqi qarz o’sishini yaxshi sifatida ko’rsatdingiz...
Odilbek Isakov: Men yaxshi sifatida ko’rsatmadim. Men hajm o’sgani sifatiga e’tibor berish kerak dedim.
Hoshimov: Mening savolim. Jamoatchilik, yoki oilani qarasak, bizda qarzga yomon narsa sifatida qaraladi. Davlat qarzi oshishi muammolardan darak deb qabul qilinadi. Masalan, G’arbga kelsangiz, iqtisod kitobini ochsangiz “agar qarz berishsa, narxga nisbatan arzon bo’lsa, nega olishimiz kerak emas?” degan fikr ham bor. Ya’ni qarzning o’sishi yomonmi degan savolga, albatta, yomon emas deb javob berishadi. Bizda aytdingiz, mo’tadil 23% YaIMga nisbatan davlat tashqi qarzi. Ba’zi davlatlarda YaIMga nisbatan davlat tashqi qarzi 100% dan ham oshadi. Bizda esa, ¼ ham emas. Sizningcha, davlat tashqi qarzining o’sishi yaxshimi, yoki yomonmi?
Odilbek Isakov: Birinchi navbatda, bu qarz nimaga ishlatilayotganiga e’tibor berishimiz lozim. Shu paytgacha biz tashqi qarzni iste’mol uchun ishlatmayapmiz. Ya’ni byudjet defitsitini qoplash uchun biz tashqi qarzni ishlatmayapmiz. Biz tashqi qarzni asosan, investitsiya loyihalari uchun ishlatyapmiz. Investitsiya loyihalari nima olib keladi? Ular yangi ish o’rinlari tashkil qiladi, YaIM va eksport o’shiga ta’sir qiladi. Ya’ni hozirgi 13,1 mlrd. davlat va davlat kafolatlagan tashqi qarzning deyarli 100% i investitsion loyihalarga ketgan.
Hoshimov: Men sizning fikringizga qo’shilmay turaman. Siz byudjet va iste’mol so’zlarini ishlatdingiz. Demak byudjetning hamma puli iste’molmi?
Odilbek Isakov: To’g’ri. Yo’q, men demoqchi bo’lganim. Byudjet defitsiti ichida investitsiyalar ham bor, iste’mol, oyliklar va hokazolar bor.
Hoshimov: Endi oyliklar ham qanday qilib tortni kesishiga bog’liq. Men sizga bitta keys aytay. Masalan, davlat Jahon bankidan qarz oldi va maktablar qurdi. Bu investitsiyami yoki iste’molmi? Jahon bankidan borib so’rasak, buni ular “inson kapitaliga investitsiya” deb atashadi. Kasalxonalar, yo’llar qurishini aytsak, masalan, bizda yo’llar byudjetdan quriladiku. Bular “kelajakka investitsiya”. Siz aytayotgan, katta-katta zavodlarni qurish esa ko’proq iste’molga o’xshab ko’rinyapti?
Odilbek Isakov: Nima uchun?
Hoshimov: Chunki uni manfaatdorlari cheklangan insonlar. Davlat yo’l qursa, men, siz, hammamiz manfaatdor bo’lamiz. Yoki maktab, park qursa. Lekin agar davlat stul ishlab chiqaradigan zavod qursa, undan aksionerlar foyda ko’radi. Balki biz bilvosita foyda ko’rarmiz, lekin davlat ommaviy foydali bo’lgan narsalarni qurgani yaxshi emasmi? Byudjetga ishlatsa yaxshi emasmi, shularni?
Odilbek Isakov: Albatta, ijtimoiy loyihalarga ham kredit olib ishlatilyapti. Masalan, suv chiqarishga yoki yo’l qurilishiga. Demak, iqtsisodda ikkita narsa bor, siz yaxshi bilasiz, investitsiya va iste’mol bor. Buni orasidagi chegara hamisha ham to’g’ri chiziq emas. Ko’p hollarda o’zaro kesishib ketadi. Men aytmoqchimanki, shu paytgacha kreditlar loyihalarga jalb qilindi. Ya’ni bu kreditni olib, davlatning xarajatlari uchun ishlatilmadi. Men oldingi ishimda ko’p davlatlar bilan ishlaganman. Ularda 4-5% byudjet defitsilari bo’lgan, sababini so’rasangiz bular ko’p hollarda ijtimoiy xarajatlar bilan bog’liq. Siz aytayotgan maktab qurish inson kapitaliga inivestitsiya.
Hoshimov: Yo’l qurish…
Odilbek Isakov: Yo’l qurishni aytmay turaylik. U infrastruktura. Suv chiqarish ham biroz ijtimoiy. Aytyapman-ku aniq chegara yo’q. Shifoxona qurish ham ma’lum darajada ijtimoiy sohaga yo’naltirilayotgan xarajatlar. Bu ham juda yaxshi. Lekin bir narsani unutmasligimiz kerakki, joriy yilda YaIM 60 mlrd. dollar bo’lgan bo’lsa, bu degani aholi jon boshiga 1800 dollarni tashkil qiladi.
Hoshimov: O’tgan yil kishi boshiga 1500 dollar edi. Bir yilda 300 dollarga o’sdimi shunda?
Odilbek Isakov: Yil oxirigacha YaIM 10 mlrd.dollarga o’sadi. Shunda 1800 dollarga yetadi, xudo xohlasa. Men o’zimning bir yillik tajribamdan kelib chiqib, aytadigan bo’lsam, hukumatimiz ijtimoiy sohani yaxshi ushlab turgan hukumatlardan biri hisoblanadi. Nimaga? Siz bizning aholi jon boshiga 1800 dollarimizni, boshqa davlat bilan solishtirib ko’ring, boshqa davlatga borib.
Hoshimov: Borganman, Kambodjaga borganman.
Odilbek Isakov: Ular bilan bizni solishtirib bo’maydi. Ijtimoiy sohaga yo’naltirilayotgan e’tiborni. Albatta bizda “meros” ham bor. Yaqinda 30 yil bo’ladi mustaqil bo’lganimizga.
Hoshimov: Jamiyatning qarzga nisbatan fikrini muhim deb o’ylayman. Baribir jamiyat ham iqtisodiy jarayonlarga o’znikidek qarashgan. Pul baribir, Moliya vazirligi taqsimlashi mumkin. Lekin oxir-oqibat – pul biz, soliq to’lovchilarning puli.
Odilbek Isakov: Albatta, albatta.
Hoshimov: Shu ma’noda, ularni eshitsangiz, asosiy argumenti hukumat qarz olyapti. U yerda insonlar ishlashadi. Lekin qarz mamlakatniki. Bizniki fuqaro sifatida.
Odilbek Isakov: To’g’ri.
Hoshimov: Endi ertaga qarz olgan odam u yerda ishlamasligi, boshqa joyda ishlashi mumkin. Lekin qarz O’zbekiston Respublikasining bo’ynida qolib ketadi. Biz eng korrupsiyalashgan davlatlar ichida peshqadammiz. 180 ta mamlakat ichida 160-o’rinda ekanmiz.
Odilbek Isakov: Korrupsiyani tasavvur qilish indeksini aytsapsiz-da!
Hoshimov: Ha.
Odilbek Isakov: Bu fakt emas-ku.
Hoshimov: Korrupsiyaning yomon tarafi uni o’lchash qiyinligidir. Uni o’lchay oldingiz degani, uni yecha oldingiz degani ham. Masalan, tasavvur qilish indeksi emas, haqiqiy korrupsiya indeksi chiqsa va mamlakatlar uni bersa. Misol uchun kimdadir 100 mlrd., kimdadir 10 mlrd. korrupsiya bor bo’lsa. Korrupsiyani tasavvur qilish indeksi uchun odamlar fikri muhim. Bilaman, odamlar fikri bir kunda o’zgarmaydi. Balki yildayam o’zgarmas. Lekin shunaqa davlat bor. Ancha vaqt ro’yxatda bitta joyda turib, keyin bir yilda ancha o’rin ko’tarilganini ham ko’rish mumkin. Odamlar fikri 10-15yillik tajribadan kelgan. Agar biz hozir ikkimiz ham O’zbekiston korrupsiyadan umuman holi deb aytsak, yolg’on gapirgan bo’lamiz.
Odilbek Isakov: Yo’q, hech kim korrupsiya yo’q deya olmaydi.
Hoshimov: Mana Prezidentimiz ham aytyaptilar, katta-katta mulozimlarimiz korrupsiyada ayblanyapti.
Odilbek Isakov: Buning uchun kommissiyalar tashkil etilgan. Hurmat darajasida. Lekin men sizni tushundim.
Hoshimov: Men aytmqochimanki, korrupsiya bor, bular qarz olyapti. Qarz bizning bo’ynimizda. Ertaga bolalarimiz to’lamaydimi qarzni degan savolga qanday javob bergan bo’lardingiz?
Odilbek Isakov: To’ppa-to’g’ri. Bolalarimiz, ya’ni xalq to’laydi. Lekin bitta narsani bilishimiz kerak. Hozir keng ko’lamli islohotlar bo’lyapti. Nafaqat iqtisodda, ta’lim, boshqaruv sohasida, tashqi siyosatda. Har bir islohot xarajatsiz bo’lmaydi. Ya’ni masalan, siz Polshani yuqorida misol qilib ko’rsatdingiz. Hozir Polshaga borib ko’ring. Ancha-muncha rivojlangan davlatdan farq qilmaydi. Sababi nimada? Chunki to’g’ri islohotlar olib borilgan. Xalqaro moliyaviy institutlar, Xalqaro valyuta jamg’armasi, Jahon bankidan katta ko’mak olgan. Faqat moddiy emas, texnik ham. Shuning oqibatida mana 20-25 yil ichida juda bir yirik iqtisodga aylandi. Iqtisodni ham isloh qildi. Xo’sh, endi Polshaning qarzi qancha?
Hoshimov: Katta.
Odilbek Isakov: YaIMning 50 foizi. YaIMi 500 mlrd.dollar. Tashqi qarzi esa 250 mlrd.dollar. Ularning ko’pi 5,10,30 yillik qarzlar. Demak, hozirgi islohotlarga ishonch va umid bilan qarasak, keyingi 10 yillikda YaIMimizni…
Hoshimov: 10 baravar ko’paytirdi deylik..
Odilbek Isakov: 10 baravar ko’paymaydi, siz yaxshi bilasiz buni. Real qaraylik. Masalan…
Hoshimov: Men Iqtisodiyot vazirligining xabarini o’qigan edim…
Odilbek Isakov: 10 yil ichida 2 baravar ko’paydi deylik. Yiliga 7% dan o’ssa, 10 yilda 2 barvar ko’paydi deylik. Aholi jon boshiga daromadimiz ham 2 baravar emas, 1,5 baravar oshdi deylik. Biznes muhit yaxshilansa, iqtisodiyotimizdagi ko’plab sohalar ta’lim, sog’liqni saqlash rivojlansa, nimaga o’sha qarzni kelajak avlod to’lamasligi kerak? Chunki ularning kelajagi uchun bo’lyaptiku, to’g’rimi? Hozir Polshani misol qilib keltirdim, boshqa misollar ham bor. Birinchi Prezidentimiz aytgan edilar-ku: “Bizdan ko’ra bolalarimiz baxtliroq, yaxshiroq yashashi kerak” – deb. Demak, 10-15 yilda o’shanday iqtisodiyot yarata olsak, hozirgi ishlarimiz o’z mevasini bersa, balki o’sha paytda bizning qarzimiz nominal 13 mlrd. emas 15 yoki 20 mlrd bo’lar. Lekin iqtisodimiz 2 baravar o’sib 120-130 mlrd bo’lsa, biz nima uchun bundan qo’rqishimiz kerak? Buni meni ham iqtisodchi, ham bankir sifatidagi fikrlarim. Korrupsiyaga keladigan bo’lsak, buni inkor qilmasligimiz kerak. Hozirgi loyihalarni ishlab chiqishdagi nazorat, ayniqsa xalqaro moliyaviy institutlar bilan bo’lsa, ularning qattiq nazorati ostida bo’ladi. Ular texnik-iqtisodiy asoslaridan to o’sha loyiha tugagunicha doimiy nazorat ostida bo’ladi. Buni ham inobatga olish kerak. Bu ham juda muhim faktor.
Hoshimov: Demak, bizning havotirlanishimizga o’rin yo’q.
Odilbek Isakov: Meni nazarimda shunaqa.
Hoshimov: Agar qarz haqida fikrlasak, hozir AQSh ko’chalariga chiqsak, ko’proq puli bor odamda, qarziyam ko’proq bo’ladi odatda. Deylik, ipotekaga uy olishadi. AQShda asosan, boy odamlar ipoteka ola oladi, kambag’allar esa yo’q. Hozir tengsizlikni hisoblashadiku, shunda kulgili ko’rinadi. 50% AQSh aholisining boylik darajasi 0 ga teng. 500 000 dollarga uy olgan.
Odilbek Isakov: U odamni shaxsiy mablag’i 0.
Hoshimov: Lekin kulgilisi, ijarada yashaydigan, hech qachon 500 ming dollarga uy ololmaydigan odamning hisobida 3 ming dollar bor. Va uni “equity”si oldinga chiqib ketadi. Ya’ni O’zbekistonning qarz olish qobiliyati yaxshi. Siz mana bond chiqarishda ham ishtirok etdingiz. Bu juda yaxshi. Lekin hozir bundan chekinib, byudjet haqida gaplashsak. Bizda qachon byudjetlar ochiq bo’ladi. Ya’ni respublika, hudud, viloyat – qayerga qancha pul ketgani haliyam ochiqlanmagan. Moliya vazirligida “Ochiq byudjet” loyihasi bor. Rahmat aytaman. Tumanda qancha pul ketganini ochiqlayapsizlar. Endi savol: Parlamentga yoki Moliya vazirligiga tegishlimi aniq bilmayman. Ammo boshqa davlatlarda ham bor. Ya’ni Moliya vazirligidan chiqqan har bir so’m pulni olgan tashkilot o’sha mablag’ qayerga ketganini ochiqlashi kerak. Ya’ni 10 so’mga kitob oldimi, shunday yozilib tursa. Moliya vazirligiga ular hisobot berishadi. Qachon o’sha xalqqa ham ochiqlanadi?
Odilbek Isakov: Byudjet bo’yicha boshqa vazir o’rinbosari shug’ullanadi. Men bilganim, Xalqaro valyuta jamg’armasi bilan juda yaqin ishlayapmiz. Byudjet statitistikasini ochib berishda bizda yaxshi o’zgarishlar bor. 2018-yil iyun, 2019-yil aprelda inspeksiya qilishdi. O’shanda, men hozir aniq aytolmayman, ammo 8 ta pozitsiyada o’sish bor deb aytishdi. IMF tarixida kuzatilmagan ekan. Baribir kelajakda maqsadimiz – byudjetning maksimum ochiqligini ta’minlash.
Hoshimov: Demak kelajakda cheklarni ko’ramiz?
Odilbek Isakov: сheklarni bilmadim-u lekin, kelajakda respublika, viloyat, tuman miqyosida daromad va xarajatlar maydalanganini ko’rasiz.
Hoshimov: Chek deganda, hozir AQShda saytga kirib vazir yoki ishchining qancha pul ketkizganini ko’rishimiz mumkin, to’g’rimi? Yoki oyligini, yoki davlat hisobidan tushlik uyushtirganini ko’rish mumkin. Yaqinda shunaqa shov-shuv ko’tarildi AQShda moliya vaziri soliq to’lovchilar puliga aylanishga borib keldi degan. Buni albatta, mavzumizga dahli yo’q. Aytmoqchimanki, texnik jihatdan buning uncha qiyin joyi yo’q-ku, davlat baribir biladi-ku, qayerga qancha pul ketkazganini. Nega bu ishlar sekin bo’lyapti demoqchiman?
Odilbek Isakov: Yo’q aksincha, juda tez bo’lyapti. Tez ochiqlanyapti. Bu uchun, o’zingiz bilasiz, tizim kerak. Tizim deganda IT tizimini nazarda tutyapman. Hamma narsani sug’urib oladigan kuchli tizim. Men bunda mutaxassis emasman. Lekin tushunishim bo’yicha, Xalqaro valyuta jamg’armasida bu borada yaqin ishlar olib borilayapti. Vazirlikda doimiy konsultant bor. Metodologiyani xalqaro standartlar darajasiga ko’tarishimiz kerak. Undan so’ng oshkoralikni qilsa bo’ladi. Bitta narsani aytsam, men ham xohlardim. Angliyada yashagan paytlarimda konsulga soliq to’lardik va har yili konsul bitta broshyura jo’natardi. O’shanda qayoqqa qancha pul ketgani yozilardi. Lekin o’sha konsul (shahar hokimiyati) saytida mana bu maktab gazonini qirqishga qancha pul ketgani, mana bu maktabga partaga qancha pul ketdi yoki kasalxona chirog’ini almashtirishga qancha pul ketgani haqida ma’lumot yo’q.
Hoshimov: Yo’qmi?
Odilbek Isakov: Yo’q.
Hoshimov: Men AQShda davlat universitetida ishlayman. Bizda davlat puliga olinadigan oddiy steplerning ham hisoboti chiqadi. Yoki oyliklar. AQShda nodavlat tashkilotlarda eng ko’p oylik oladigan 20 ta odamning oyligini ochiqlashadi. Masalan, men yashaydigan shtatimdagi har bir kongressmenning oyligini bilaman. Uning mashinasiga, tan soqchisiga qancha pul ketganigacha, umuman hamma narsa ochiqlangan.
Odilbek Isakov: Balki Angliyada bu ma’lumotlar ochiqdir. Ammo men konsul saytini aytyapman.
Hoshimov: Konsul kim o’zi u?
Odilbek Isakov: Shahar munisipaliteti.
Hoshimov: Endi qiziq ma’lumot, eshitgandimki, Islandiyada odamlar o’zi soliqni nimaga yo’naltirishni hal qilar ekan. Masalan, byudejetning 80%ini Parlament, qolgan 20% ini o’zingiz tanlaysiz. Ya’ni xohlasangiz, Fanlar Akademiyasiga yoki diniy jamg’armaga. Odamlar fikri har xil bo’ladi-ku. Rossiyada shuni qilib ko’rishdi.
Odilbek Isakov: Bizdayam shuni qilishdi. Xabaringiz bo’lsa kerak?
Hoshimov: Yo’q.
Odilbek Isakov: Ya’ni tuman daromad planini bajarib oshirganidan olingan foydani 10% ini. Aytaylik, tuman plani 1 mlrd bo’lsa, va 100 mln oshirib bajarsa, uning 10 mln. So’mini xalq o’zi xal qilishi mumkin. Maktab qurilishiga, yoki boshqa narsalarga.
Hoshimov: Qanday mexanizm bunda?
Odilbek Isakov: Mening bilishim bo’yicha, onlayn so’rovnoma o’tkaziladi.
Hoshimov: Ha, yaxshi.
Odilbek Isakov: Bu hozircha albatta, pilot variant. Keyinchalik ko’lami kengayadi deb o’ylayman.
Hoshimov: Rossiyada bir gubernator o’z viloyatida shuni qilgandi deb eshitgandim. Keyin yarim yil o’tmasdan o’zidagi tuman hokimlari ariza yozib ishdan ketdi. Nima bo’ldi deb so’rashsa, odamlar 15 so’m yo’l qurilishiga soliq to’laydi. 100 so’mdan 5 so’m mana yo’l qurilishiga deb beradi. Yo’l esa 1 mln so’m turadi. Keyingi hokimning kabinetiga kirib, “Yo’lga pul beruvdim. Yo’l qani?” – deb so’raydi. Hokim aytadi: “Yo’q, hali siz 5 so’m berdingiz, 10 kishi 50 so’m berdi. Yo’l 1 mln so’m turadi. Qayerdan pul olay” – deb javob berarkan. Bezor bo’lgan hokimlar o’z vazifasini tark etishgan. Shunday qilib gubernatorda bitta ham hokim qolmagan. Odamlarni ham tushunsa bo’ladi, Rossiyaning chekka qishlog’ida yashasangiz, “Yaxshi bo’lsin” – deb pul berasiz. Qanchalik davlat buni qila oladi yoki yo’q, buni bilmaysiz. O’zbekistondachi?
Odilbek Isakov: O’zbekistonda hozir desentrilizatsiya tomon intilish bo’lyapti. Ya’ni mahalliy hokimiyat byudjetini mahalliy moliyaviy tashkilotlar boshqaradi. Buning nazoratini tuman, viloyat deputatlar kengashi olib boradi. Hozir shunga qarab yo’nalish ketyapti.
Hoshimov: Bu men uchun muammodek tuyuldi. Qarang, Moliya vazirligi ishlatadigan pulga oldin Parlament, keyin Prezident qo’l qo’yishi kerak. Keyin yana sizga qaytadi. Sizlar esa bunga qonun doirasida faqat amal qilasizlar. Demak kamida de-yure, Moliya vazirligi pul qayerga ketyotganini hal qiladigan idora emas. To’g’rimi?
Odilbek Isakov: Demak, o’sha parametrlar tasdiqlangandan keyin, umumiy nimaga qancha berilgandan keyin shunday.
Hoshimov: Mahalliy byudjetlar, desentrilizatsiya yaxshi. Men ham qo’shilaman. Lekin meni qo’rqityotgan narsa shuki hokimlar mahalliy parlamentlarda ham kun tartibini belgilashadi. Ular spiker bo’lishadi. Ya’ni amal qiladigan ham qaror qiladigan odam ham bitta bo’lib qolyapti-ku.
Odilbek Isakov: Yo’q hozir ularning rolini ajratishyaptiku. Hozir hokimlar deputatlar kengashining raisi bo’lishi mumkin emas. Yaqinda qaror chiqdi.
Hoshimov: Lekin a’zomi?
Odilbek Isakov: Endi qarang, Behzod. Siz hozir institutsional islohotlar haqida aytyapsiz. Biz shu tomonga qarab ketyapmiz. 2020-yilda shunaqa-shunaqa narsalar bo’ladi degani emas. Moliyaviy va iqtisodiy islohotlar bilan uyg’un bo’lgandagina biz o’sha manzilga yetamiz. Birini ikkinchisidan ajratib bo’lmaydi.
Hoshimov: Iqtisodda “public good” degan narsa bor, ya’ni barchamiz ishlatadigan “ommaviy tovar”. Eng ko’p ishlatadigan namuna – bu xavfsizlik. Biz soliqto’lovchilar yig’ilib, davlatga pul beradi. Davlat armiyani moliyalashtiradi, shu tariqa, bizning xavfsizligimizni ta’minlab beradi. Men 100 so’m to’lagan, siz 100 mln so’m to’lagan bo’lsangiz ham, siz mendan ko’ra ko’proq xavfsizlik iste’mol qila olmaysiz. Ta’lim ham ommaviy tovar. Ko’p davlatlar ta’limni moliyalashtirishadi. O’zbekistonda ham ta’limni davlat moliyalashtiradi. Davlat ommaviy tovarlarni moliyashtiradi. Lekin men bir narsa haqida ko’p o’ylayman. Sport haqida. Sport ommaviy tovar emas. Ayniqsa, professional sport. Nimagaki, sportdan manfaat olgan insonlar davlat tomonidan moliyashtiradi, lekin manfaat qilgan insonlarning manfaati davlatniki.
Odilbek Isakov: Misol keltiringchi?
Hoshimov: Masalan, professional sportchilar, futbolchilar, bokschilar.
Odilbek Isakov: Xavaskor boksni moliyalashtirishi kerak. Chunki ular respublikani dunyoga tanitadi. Misol uchun, oxirgi Braziliyadagi Rio-2016 bokschilar birinchini olishdi. Bu o’zbekistonliklar uchun qancha g’urur va iftixor olib keldi.
Hoshimov: Ha, men ham ko’raman. Lekin, pulamda…
Odilbek Isakov: Ha, pul ketadi to’g’ri. U ham ommaviy tovar-da. To’g’ri ta’lim, xavfsizlik, sog’liqni saqlash, fan muhim. Sport ham muhim.
Hoshimov: Fanni davlat moliyalashtirdi. Kimdir ixtiro qildi. Lekin u ixtiro butun mamlakatnikida.
Odilbek Isakov: Nega patent olib, o’sha patentini sotsa…
Hoshimov: Mumkin emasda. Agar AQSh davlat pul bersa, davlat fanni moliyalashtirishi ma’nosi nimadaki, u patent olib bo’lmaydigan ixtirolarni paydo qiladi. Misol uchun, matematik teoriyalar. U teoriyalarni hech kim patent qila olmaydi. Ertaga u teoriyadan telefon yasaladi. Uni patent qila olasiz. Lekin “tepadagi qism”ni doimo davlat moliyalashtiradi. Bitta formula o’ylab topiladi, undan hamma manfaat ko’radi. Agar patentlashtiradigan bo’lsa, uni xususiy tashkilotlar moliyalashtiradi. AQShda Olimpiya qo’mitasi federal pul olmas ekan.
Odilbek Isakov: Qayerdan olarkan?
Hoshimov: Nodavlat tashkilot. Xususiy tashkilotlardan, o’zlari xayriya yo’llari orqali odamlardan olisharkan. Fan olimpiadalari, matematika va fizika, masalan. Men hozir AQSh haqida u yaxshimi yoki yo’qmi degan diskussiyaga kirgim kemayapti. Mening savolim, sportda davlatning o’rni bizda nihoyatda baland. Barcha sport klublari davlat tomonidan moliyalashtiriladi.
Odilbek Isakov: Yo’q.
Hoshimov: Davlat yoki davlat tashkilotlari. Xususiy klub yo’q bizda.
Odilbek Isakov: Paxtakor.
Hoshimov: Xususiymi?
Odilbek Isakov: Menimcha, shunaqa shekilli. Menam sportni juda yaxshi tushunmayman.
Hoshimov: Bu xuddi davlat qaysidir kompaniyaga imtiyoz berganidek. Sportchi yaxshi bo’p ketsa, “tepa qismi” sportchiniki, yomon bo’lsa. Yomon bo’lsa emas, pulni biz beramiz. Sportchi solig’i yo’qda.
Odilbek Isakov: Endi Behzod bunda to’g’ri yoki noto’g’ri degan javob bo’lmasa kerak.
Hoshimov: Men sizning shaxsiy fikringizni bilmoqchiman.
Odilbek Isakov: Mening nazarimda, sportni moliyalashtirish kerak, qachonki Olimpiada va xalqaro musobaqalarda bayrog’imizni baland ko’taradigan odamlar bo’lishi kerak. Bu xalqimiz faxri uchun muhim rol o’ynaydi. Bunga pul sarflasa arziydi. Millat sifatida bizni sog’lomlashtiradi. Bu yosh avlodning dunyoqarashi, fikrlashi va intilishiga yordam beradi-ku. Masalan futbol – eng ommaviy sport bizning mamlakatimizda. Hammamiz yoshligimizdan futbol o’ynab katta bo’lganmiz.
Hoshimov: Lekin bu uni moliyalashtirish kerak degani emas-ku. Masalan Angliyada…
Odilbek Isakov: Siz hadeb AQSh va Angliyani O’zbekiston bilan solishtiravermang-da. Ular institutsional rivojlangan. Masalan, “Manchester Yunayted” o’yinlariga 40-50 funt to’lab kiradigan odamlar bor. Ularda 100 million funtlab to’laydigan Premier League bor. TVda reklama uchun milliardlab pul aylanadi. Bu yerda butun bir industriya shakllangan. Biz bir kunda Angliya bo’lib keta olmaymiz-ku.
Hoshimov: Lekin biz raqobatni bermagunimizcha, “Shunday bo’lib keta olmaymiz-ku” – deb o’ylamaysizmi?
Odilbek Isakov: To’g’ri, hozir biz sportga pul ajratamiz. Lekin uning ichidan futbolga qancha, voleybolga yoki triatlonga qancha unisini bilmayman.
Hoshimov: Bu haqida men AQSh va Singapurdayam qiziqib ko’rgandim…
Odilbek Isakov: Qozog’iston bilan qiziqing. Rossiya bilan qiziqing. O’zimizga yaqin odamlar bilan qiziqing-da.
Hoshimov: Men qiziqqanim sababi, AQShda kishi boshiga 50 ming dollar. Bizda esa o’tgan yili 1500 bo’lgandi. Lekin foizda hisoblasak ular asosiy pulni urushga, xavfsizlikka ketkizishadi, sportga ketkazishmaydi.
Odilbek Isakov: Tibbiyotga.
Hoshimov: O’zbeklarda bir gap borku: “Ko’rpangga qarab oyoq uzat”.
Odilbek Isakov: Sportga kelganda men bunga qo’shilmayman-da! Boshqa narsalarda qo’shilishim mumkin.
Hoshimov: Bo’pti, boshqa narsalar haqida gaplashamiz. Davlatning iqtisoddagi ulushi katta. 33-35% YAIMni tashkil qilardi, hozir aniq esimda yo’q. Men AQshni ko’rganimda, 1920-yilgacha, “Buyuk depressiya”gacha 7,5% dan baland bo’lmagan. Mayli, AQSh juda kapitalistik mamlakat dedim. Singapurni oldim. 60 yil ichida biron marta 20% dan baland bo’lmagan davlat xarajati. Ya’ni ular kambag’al vaqtida ham davlatning iqtisoddagi ulushi katta bo’lmagan.
Odilbek Isakov: Hozir siz nimaning ko’rsatkichini aytyapsiz? Davlat korxonalarining YaIMdagi ulushini so’rayapsizmi?
Hoshimov: Yo’q unaqa emas, davlat byudjetining ya’ni davlat sarflagan pulning.
Odilbek Isakov: Soliq yukini hisoblayapsizmi?
Hoshimov: Yo’q, soliq yukimas. Davlatning sarflagan puli, davlat idoralari sarflagan pulining YaIMga nisbati
Odilbek Isakov: Ya’ni konsolidatsiya qilingan byudjetdagi davlat xarajatlarining YaIMga nisbati. Soliq yuki bilan bir xilda u.
Hoshimov: Ha lekin…
Odilbek Isakov: Defitsit bo’lsa, ozroq yo ko’proq bo’lishi mumkin.
Hoshimov: Agar “O’zbekiston temiryo’llari” o’ziga mehmonxona qursa, u ham shunga kiradi.
Odilbek Isakov: Demak davlat korxonalarini aytyapsiz, xo’sh maqsad?
Hoshimov: Bizning 1/3 qismi. Har doim ko’p bo’lgan.
Odilbek Isakov: Men sizga soliq yuki haqida aytishim mumkin. Soliq yuki 30% dan 28% ga tushishi rejalashtirilgan edi. Lekin hozir 26%ga tushdi.
Hoshimov: Ha, mayli 26% deylik. Qolganlarini hisoblasangiz soliq yuki ko’proq bo’ladi.
Odilbek Isakov: Siz undan ko’ra boshqa savol berishiz kerak-da. Bu yerda davlat korxonalarining islohoti tufayli davlat korxonalarini xususiylashtirish haqida gapirsak, to’g’riroq bo’ladi. Siz homiylikni aytyapsizmi?
Hoshimov: Yo’q hammasi, bitta joyda-ku.
Odilbek Isakov: Yo’q, siz noto’g’ri aytyapsiz. Davlat korxonalari xarajatlari ichida ishlab chiqarish xarajatlari yotadi. Siz shularning aytmasdan, uning homiylik pullarini aytyapsizmi?
Hoshimov: Yo’q, men hammasini aytyapman.
Odilbek Isakov: Bu no’to’grida. Men soliq yuki 2018-yilda 30% dan 28% ga tushishi rejalashtirilgan edi. Lekin hozir 26%ga tushdi.
Hoshimov: Siz hozir soliq yuki haqida gapiryapsiz. Taxminan shunaqa deylik. AQShda bu 7,5 %, local, state, federal – barchasi birlashganda. 100 yil shunday edi. Chunki bizning YaIM mahsulotimiz 100 yil oldin taxminan teng bo’lgan.
Odilbek Isakov: Baribir AQSh bilan solishtirishingiz noto’g’ri, 100 yil oldin, 200 yil oldin bo’lsa ham.
Hoshimov: Mayli, Singapur bilan solishtirdim.
Odilbek Isakov: Singapur bilan solishtirishingiz ham noto’g’ri.
Hoshimov: 1965-yildagi Singapurdayam.
Odilbek Isakov: Siz bizning o’zimizga o’xshagan mamlakatlar bilan solishtirishingiz kerak. Ya’ni 70-80 yil davomida kommunizm tarixiga ega bo’lgan, sotsialistik boshqaruv tizimida davlat bo’lib, shundan keyin muvaffaqiyatli islohot qilganlarga solishtirishiz kerak edi. Sharqiy Yevropa, sobiq sovet respublikalariga solishtirsangiz to’g’ri bo’lardi.
Hoshimov: Men bu yerda aniq bilmayman. Polsha va Slovakiyani ham ko’rgandim. Kamayib borgan. Ba’zan yuqori edi. YaIM Sobiq Ittifoqda 100% davlatniki bo’lgan. Hozir bizdayam tushib, mana 26%ga tushdik.
Odilbek Isakov: Yo’q men soliq yukini aytdim. YaIMda davlatning sektori 30% dan baland bo’lgan. Hozir ham.
Hoshimov: 1/3 dan biri deylik. Men hozir Singapurni ko’p gapiryapman. Ular ham 60 yil oldin kambag’al bo’lishgan. Janubiy Koreyani bizda yaxshi ko’rishadi. Ular ham 50 yil oldin kambag’al davlat bo’lgan. Men hozir kambag’aldan boy bo’lib ketish haqida gapiryapman.
Odilbek Isakov: Xo’p.
Hoshimov: Ularda ham doim 20% dan kam bo’lgan. Hozir Singapurda kishi boshiga 50 ming. Mayli, narxning farqi yo’q. 60 yil ham 17% bo’lgan. Ularning byudjetida eng ko’p harbiy xarajatlar, pensiya. Singapur hali hech qachon boshqa narsaga bunday ko’p pul ketkazishmagan. Mening savolim oddiy, biz shuni - daxlatning ulushini qisqartirishimiz kerak bo’lsa, nimani kamaytiramiz, sportni kesmasak?
Odilbek Isakov: Siz hozir ikkita tushunchani bir-birga bog’lab tashlayapsiz-da. Iqtisodiyotda davlat ulushi, yoki korxonalar, banklardagi davlat ulushini kamaytirib xususiy sektorga berish, hozirgi strategiyaning asosiy qismi hisoblanadi. Har qanday davlat korxonasining yo’l xaritasi bor. Unga qarasangiz, islohotlarini zamonaviy menejment, korporativ boshqaruv, xalqaro standartlarga mos hisobotlar, oxiri IPO (aksiyalarni birlamchi ommaviy joylashtirish) yoki xorijiy investorga sotish bilan tugaydi. Maqsad o’sha. Shu orqali davlat o’z aralashuvini, ayniqsa, xususiy sektor qilishi mumkin bo’lgan sohalarni kamaytirmoqchi. Ikkinchisi, byudjet xarajatlari, ta’lim, sog’liqni saqlash, pensiya va hokazo. Bular siz aytgandek, “public good” bo’lgani uchun albatta qolishi kerak. Balki kelajakda xususiy maktablar, kasalxonalar ko’payib ketsa, xalq shunga intilsa, ozroq bo’lishi mumkin.
Hoshimov: Kamaymaydi?
Odilbek Isakov: Kamaytirmasligimiz kerak! Chunki ta’lim va sog’liqni saqlash muhim. Bunga pul sarflash va albatta samarali bo’lishi kerak.
Hoshimov: “O’zbekistondagi iqtisod nimani hisobiga o’sdi?” – degan savolga investitsiya deb aytdingiz.
Odilbek Isakov: Investitsiya va iste’mol.
Hoshimov: Hozir investitsiya haqida ozroq gapiraylik. To’g’ridan to’gri xorijiy investitsiya Markaziy bank hisobiga ko’ra ancha tushib ketgan. Keyin...
Odilbek Isakov: Raqamlarni keltiringchi.
Hoshimov: Nimaga men bu savolni beryapman. Undan keyin Tashqi savdo va investitsiya vazirligi aytdi-ki, bu raqamlar noto’g’ri. “Hisoblash metodologiyasi sababli bizni hisoblarda aksincha to’g’ridan-to’gri xorijiy investitsiya 3-4 barobar o’sdi” – deb keltirishdi. O’zi hozirda to’g’ridan-to’gri xorijiy investitsiya O’zbekistonda 95 mln bo’lsa kerak yiliga?
Odilbek Isakov: Qancha? Yo’q-ey…Unaqa emas.
Hoshimov: Davlatning investitsion qismi juda katta o’sdi. Xabaringz bor. Lekin xususiy investitsiyalar deyarli o’smadi. Qanaqa hisoblasangiz ham deyarli o’smadi.
Odilbek Isakov: Hozir to’g’ridan to’gri xorijiy investitsiyani aytyapsizmi yoki xususiy investitsiyanimi?
Hoshimov: Har ikkisi. O’zbekistonda investitsiyalar o’sdi, lekin umumiy o’sishda davlat va davlat korxonalariniki o’sdi. Buni yaqinda Markaziy bank boshlig’i aytdi, “O’zbekistonda investitsion ochlik bo’lgan, va biz fiskal yo’llar bilan boyityapmiz.”. Men hozir bu to’g’ri yoki no’to’g’ri demoqchi emasman. Ular “Nimaga inflatsiya baland degan savolga?” – “Davlat pul tikyapti” deb javob berishyapti. Hamma biladi, davlat biron joyga pul tiksa, fiskal sabablarga ko’ra raqamlar oshadi. Bu konsensus.
Odilbek Isakov: Fiskal ekspansiya.
Hoshimov: Oddiy qilib aytganda siz bunga qo’shilasizmi?
Odilbek Isakov: To’g’ri.
Hoshimov: Endi qarang.
Odilbek Isakov: Lekin men “Xususiy investitsiyalar kamayib boryapti” – degan fikringizga qo’shilmayman.
Hoshimov: Kamaymayapti, esingizdami. Timur Ishmetov bilan suhbatimizda, u aytdiki aslida raqamlar tushmadi, oldinlari o’zbekistonliklar tashqariga pul chiqarib, qaytarib olishardi.
Odilbek Isakov: Yo’q men xususiy deganda, nafaqat to’g’ridan to’gri xorijiy investitsiyalar…
Hoshimov: Foizi kamayapti lekin.
Odilbek Isakov: Hozir raqamlar qo’limda yo’q. Mana yaqinda o’zingiz ham O’zbekistonga borib keldingiz. Poytaxtdan boshqa joylarga chiqdingiz deb o’ylayman. Respublikaning ko’p tumanlarida xususiy investitsiya ulushi katta. Bu haqida statistikani, menimcha, Statistika qo’mitasi qilyapti. To’g’ridan-to’gri xorijiy investitsiyalar ham o’syapti. To’g’ridan-to’gri xorijiy investitsiyalar Markaziy bank hisobi bo’yicha 2019-yil birinchi yarmida 1 mlrddan oshdi. 2019-yil to’liq yil bo’yicha 2,5 mlrd bo’lishi kutilyapti. Endi bu “balance of payments” ya’ni to’lov balansini hisoblashda ishlatiladi. Tashqi savdo va investitsiya vazirligi undanam ko’proq qamrovni o’z ichiga oladi. Kirib kelayotgan kompaniyaning “brand value”si ham o’rin egallaydi. Masalan, “Coca-cola” o’z brandini olib kelsa, u ham investitsiya qiymatiga tutadi.
Hoshimov: Mening savolim, fiskal ekspansiya haqida.
Odilbek Isakov: Xo’p.
Hoshimov: Iqtisodda qachon fiskal ekspansiya qilinadi? Qachonki, biznes pastga ketsa, uni yetaklab qo’yish uchun. Bu Keyns ingliz iqtisodchisi bo’lgan, keyin AQSh “buyuk depressiya”dan keyin davlat dambalar qurgan iqtisodni ko’targan. Hozir O’zbekistonda biz biznes sikl tushmasdan turib fiskal ekspansiya qilyapmiz. Agar biz hozir shunday qilsak, necha pul ishlatsak shuncha qaytib keladi. Sikl tushganda qilsak, bir so’m ikki bo’lib qaytadi.
Odilbek Isakov: Nega biznes sikl tushmagan deb hisoblaysiz?
Hoshimov: Chunki YaIM tushmadi.
Odilbek Isakov: Demak, o’sha 2016-yilgacha har yili YaIM 8% dan o’sib kelgan, ishsizlik 1% bo’lgan, inflaytsia 6-7% bo’lgan degan sifrlarga ishonib aytyapsiz-da?
Hoshimov: Deylik sizga ishondim. Qachon biznes sikl boshlangan va qachon tugaydi?
Odilbek Isakov: Bilasizmi 25 yil davomida mamlakatda ijtimoiy, iqtisodiy muammolar shu darajada ko’p to’planib qolgan-ki, buni hal qilish uchun mamlakat rahbaridan katta iroda talab qilinadi. Va talab qilinyapti ham. Hozir siz aytgandek, Keyns modeli, iqtisodiy nazariyalar haqida, “biz hozir ishlatmay turaylik, keyinroq ishlatamiz” – degan vaziyat emas.
Hoshimov: Yong’inni o’chirish kerak.
Odilbek Isakov: Iqtisodiy nazariyani hurmatini joyiga qo’yib chetga olib, haqiqiy muammolar qalashib yotgan muammolar bor. Masalan, qishloqlarda ishsizlik yuqori. Ishchi yoshlar chetga ketib o’zini ish bilan ta’minlagan. Ya’ni biz ishchi kuchini eksport qiladigan davlat bo’lib qolganmiz.
Hoshimov: Hozir ham…
Odilbek Isakov: Hozir ham. Fiskal ekspansiyaga kelsak, “Har bir oila tadbirkor” loyihasini olsak, endi shu yo’l bilan hamma tadbirkor bo’lmasa ham, dastlabki kapital orqali iqtisodni yurg’izishda yordam berishi – maqsad. Bu birinchi masala. “Obod qishloq”, “Obod mahalla” nima uchun amalga oshirilayapti? . Buling sababi aholining 50% qishloqda yashaganidan keyin, e’tibor berishimiz kerak. Yo’llar qurilyapti, maktab va kasalxonalar qurilyapti. Shu orqali qishloq aholisi ish bilan ta’minlanyapti. Bu sizning iqtisodiy nazariyagiz jihatidan katta emasdur, lekin baribir bu rivojlanishda fiscal ekspansiyaning hissasi bor.
Hoshimov: Agar biz hozir butun O’zbekiston aholisi qo’liga lapata berib, pul beramiz, bir katta chuqur qazishni buyursak, buyam YaIM mahsulotni o’stiradi, buyam fiskal ekspansiyaga kiradi., biroq qurilish tugasa, YaIM o’sishi ham to’xtaydi.
Odilbek Isakov: Qurilishni aytyapsiz-da.
Hoshimov: Ha.
Odilbek Isakov: Qurilish “one off” ya’ni bir martalik o’sishni beradi. Lekin kimdir tadbirkorlikni boshlasa, issiqxona qursa, bu yaxshi-ku.
Hoshimov: Men siz bilan bu haqida bahslashmoqchi emasman. Men boshqa narsada bahslashmoqchiman. SSSR qulagach, hamma mamlakatlarning YaIM hajmi tushib ketdi. Olimlar o’rganishicha, bunga sabab odamlar unumdor bo’lmagan boshqa mahsulotlarishlab chiqarishgan. Bu mahsulotlarni faqat SSSSr yoki kommunistik mamlakatlar hududida ishlatsa bo’lgan. Bir anekdot borku. “Nega belkurakda qazyapsizlar, ekskavatorlaringiz bor-ku?” desa, “Ekskavatorda bitta odam ishlaydi, belkurakda mingta odam ishlaydi” – “Unda choyqoshiq berib qo’y” – deb aytishadi. Bizda yaxshi ish bilan ta’minlash kerak-ku, “Bir narsa qilib kuni o’tsa bo’ldi” – deb emas-ku. Muammomizni berkitib qo’yib, keyin kuchayganda yana bir ochib qarab qo’yish degani emasmi bu?
Odilbek Isakov: Mana shu vaziyatda o’zingiz qanaqa yo’l taklif qilgan bo’lardiz? Iqtisodchi sifatida?
Hoshimov: Mayli aytaman, Xalqaro valyuta jamg’armasi Kristina Georgiva aytdiki, dunyo iqtisodiyoti sekinlashyapti. Bunga sabab savdo urushi. AQShni ko’rdim, unda savdoga tariflar 0 butun qanchadir raqamlar. Bir foiz 1/10dan 1/8 gacha ko’tarildi soliqqa tariflar. Bir foizdan past, xullas.
Odilbek Isakov: Sal yerga tushaylik, mening qishlog’imda 100 ta odam “Obod qishloq” orqali ish bilan ta’minlangan bo’lsa, siz qanday qilib ta’minlagan bo’lardingiz?
Hoshimov: Men nima qilmaslik haqida aytishim mumkin.
Odilbek Isakov: Nima qilmaslik haqida hamma ham aytishi mumkin. Nima qilsa to’g’ri bo’ladi?
Hoshimov: Oddiy, bozorni ochaylik. Savdoga taqiq qo’yayapmiz.
Odilbek Isakov: Sizga konkret savol berdim. Mening qishlog’imda 100 ta “Obod qishloq” ish bilan ta’minlangan bo’lsa, siz qanday ish bilan ta’minlangan bo’lar edingiz? Afsuski, Bekzod, men ham iqtisodiy nazariyani o’qiganman, o’sha Kristina yoki boshqalarning dunyosida yashashni men ham xohlayman. Real yerga tushadigan bo’lsak, hayot qsihloqlarga borsangiz, u yerda imkoniyatlar cheklanganmi?
Hoshimov: Ha.
Odilbek Isakov: Ha, cheklangan, u yerda katta bozor yo’q. Ko’pchilik baribir o’z kelajagini shu yerda ko’rishi uchun ish bilan ta’minlanishi kerak. Buning uchun biznes muhit yaxshilanishi kerak. Xorijiy investitsiyalar kirishi kerak, xususiy sektor rivojlanishi kerak. Bu endi balandparvoz gaplar. Lekin amaldagi asosiy ishlardan biri – biror bir ish boshlashi uchun odamlarga dastmoya berilyapti. Bu narsa 100 % noto’g’ri deb hech kim aytolmaydi.
Hoshimov: Pul berish… qurish
Odilbek Isakov: Boshqa mamlakatlarda ham, Polshani olsak ham, Angliyani olsak ham. Angliyada 2008-yildagi krizisdan so’ng, yangi ish o’rinlari yaratilishga qaratilgan.
Hoshimov: Zo’r aytdingiz, krizisdan so’ng. Bu boyagi gapga argument.
Odilbek Isakov: Siz nima 25 yilda bizda nima bo’lgan deb o’ylaysiz? Har yili 1 mln.dan ish o’rni yaratilgan deb o’ylaysizmi? Bizda 25 yil krizis bo’lgan bunday olib qaraganda.
Hoshimov: Krizis tepaga chiqish emas, tepadan pastga tushish. Biz esa hech qachon tepada bo’lmaganmiz.
Odilbek Isakov: SSSR paytida full employment (to’liq bandlik) bo’lganda baribir. Mahsuldorlikka qaramasdan.
Hoshimov: Biz insonlarga o’z baxtini o’zlari topishiga imkon berish deb o’ylayman.
Odilbek Isakov: Xo’p.
Hoshimov: Masalan, davlat ko’p narsa bilan shug’ullanadi. Savdoga, tadbirkorlikka taqiqlar bor.
Odilbek Isakov: Siz hozir qanday taqiqlar haqida gapiryapsiz?
Hoshimov: Import – eksport taqiqi.
Odilbek Isakov: Eksportga taqiq yo’q.
Hoshimov: Import-eksport taqiqi bir xil narsa. Simmetrik iqtisodiy nuqtai nazardan.
Odilbek Isakov: Tushuntirib beringchi?
Hoshimov: Oddiygina ikkita sababi bor. Masalan, hamma eksportyorlar bu katta importyorlardir AQShdayam, Xitoydayam. Misol qahva ishlab chiqarish uchun…
Odilbek Isakov: Bizda taqiq qo’yilmayapti. Shunchaki boj qo’yilyapti mahalliy tadbirkorlikni rivojlantirish uchun.
Hoshimov: Boj qo’yildi degani – siz raqobatbardosh emassiz degani.
Odilbek Isakov: Men ham import bojlari yuqori bo’lishiga qarshiman, u haqida bahslashmasak ham bo’ladi. Lekin eksportga taqiqlar degan narsa yo’q…
Hoshimov: Eksportga taqiq simmetrik deyiladi. Oddiy, importga taqiqni ko’paytirdikmi
Odilbek Isakov: Bojini oshirdik deylik…
Hoshimov: Bojni oshirdik, shunda tovarni narxi qimmatlashadi…
Odilbek Isakov: Mening nazarimda, bu ham muammo, lekin biz raqobatbardosh bo’lmayotganimizga, bitta katta sabab bor, u ham bo’lsa iqtisodning o’ta monopollashganligi. Ham davlat, ham xususiy sektorda.
Hoshimov: Agar biz xususiy sektorni butun dunyoga ochib qo’ysak, u qanday monopollashishi mumkin.
Odilbek Isakov: Hozirgi kunda monopoliya bor. Ayrim import narsalar ham monopoliya orqali kiradi. Sekin-sekin birjada sotilib, erkinlashyapti. Bu yaxshi. Lekin bizda ishlab chiqariladigan xom-ashyo ham qo’shnilarga qarganda qimmatroq bo’ladi. Bu iqtisodimizni barqaror rivojlanishi uchun, raqobatbardosh bo’lishi uchun to’sqinlik qiladi. Bojmi, mahalliylashtirish katta dasturi bo’lyapti. Yana biz e’tibor berishimiz kerak bo’lgan yana bir narsa bu xom ashyo narxini past qilish. Sun’iy to’siqlarni olib tashlash kerak. Ko’p raqobat bo’lsa, narxlar past bo’ladi. Iqtisoddagi monopoliyani yo’qotsak, ana shunda bunga erishamiz.
Hoshimov: Lekin xususiy sektorda ham davlat sektorda ham monopoliya sababi davlatning regulatorlik funksiyasi to’g’rimi?
Odilbek Isakov: Nafaqat…
Hoshimov: Xususiyda qanaqa qilib monopoliya bo’lishi mumkin davlatsiz?
Odilbek Isakov: Masalan, importdayam ko’p narsalar monopol-ku.
Hoshimov: Masalan men shakar olib kirmoqchiman.
Odilbek Isakov: Nafaqat shakar.
Hoshimov: Misol aytdim.
Odilbek Isakov: Masalan, taniqli brendni olib kirayotgan odamlar bizning bozorlarga yagona diler bilan kiradi. Bu noto’g’ri, chunki u yagona diler bilan kirsa, diler o’sha brend uchun xohlagan narxini qo’yadi.
Hoshimov: Xo’p, dunyo bilan narxi bir xil bo’ladiku.
Odilbek Isakov: Yo’q.
Hoshimov: Masalan, AQSHga “TOYOTA”ni bitta odam olib kiradi deylik.
Odilbek Isakov: Yo’q dunyo bilan narxi bir xil bo’lmaydi-da, u monopol bo’lgach, ikki barobar narx qo’yadi kerak bo’lsa.
Hoshimov: Hozir tushuntiraman. Men O’zbekistonga “Coca-cola” olib kiraman, siz “Pepsi” ni olib kiring. Ularning narxidagi farqi bir xil bo’ladi-ku. Agar savdoga to’siqlar bo’lmasa, AQShdagi va Ozbekistondagi narxni farqi qolmaydi-ku. Deylik “Coca-cola” tentaklik qilib, qaysidir o’zbekka ekskulyuziv narxlar berib qo’ydi. Pepsi ham shunaqa qiladi. Agar bu nazariya to’g’ri bo’lsa, O’zbekistonda monopoliya qurish uchun, butun dunyoni monopoliya qilish kerak bo’ladi.
Odilbek Isakov: Yo’q yana, yerga tushaylik. Siz tadbirkorlik bilan shug’ullanayotgan odamlar bilan gaplashsangiz importda monopoliya bor.
Hoshimov: Yana qaytaraman, nimaga?
Odilbek Isakov: Ekskulyuziv huquq.
Hoshimov: Ekskulyuziv huquqni kim beradi? Ishlab chiqaruvchi beradimi
Odilbek Isakov: Ha, ishlab chiqaruvchi beradi.
Hoshimov: Ishlab chiqaruvchi nima uchun O’zbekistonga bera oladi bilasizmi? Chunki biladiki, boshqa konkurentlari kira olmaydi.
Odilbek Isakov: Yo’q, qachon monopoliyani kamaytirsak, shunda palonchining aybi, pistonchining aybi deb aytmayapman.
Hoshimov: Aybni aytmayapman. Xususiy sektorda monopoliya davlatning ishlari deb bo’ladi demoqchiman.
Odilbek Isakov: Agar bizda monopoliyaga qarshi kurashishda kengroq ishlar amalga oshirilsa…
Hoshimov: Masalan?
Odilbek Isakov: Men Angliyaa o’qiganimda monopoliya bo’yicha tezis yozganman. 25% dan ko’p bozorni bitta firma yoki bitta shaxs egallasa, bu monopol jarayon deyiladi. Va unga choralar ko’riladi. Bizda ko’p narsalar bizda 25% emas, 100 % ham bo’lib ketyapti. Bu noto’g’ri.
Hoshimov: Monopoliya haqida siz bilan ko’p gaplasha olar ekanmiz. Apple smartfonlar ichida 100% bozorni egallagan, yoki Google, yoki App store, facebook ijtimoiy tarmoqlarda 60% dan ko’pini olgan.
Odilbek Isakov: Yo’q uni bizning iqtisodimizning raqobat bardoshligiga aloqasi qanaqa?
Hoshimov: Men aytmoqchi bo’lganim, 25% dan ko’proq bo’lsa uning nyuanslari ko’proq.
Odilbek Isakov: Iqtisodiyotda.
Hoshimov: 25% dan ko’proq bo’lsa uni nyuanslari ko’proq demoqchiman. U yerda effiency consideration degan narsa ham borda. Agar monopoliya texnologiya orqali…
Odilbek Isakov: Apple Iphoneni olib kelayotgan odam 25% dan ko’p Iphoneni O’zbekiston bozorida sotayotgan bo’lsa, unga chora ko’rish kerak.
Hoshimov: G’alatiku, chiqaradigan odamga qilmaymizmi?
Odilbek Isakov: Qanaqa qilib chora ko’rasiz? U AQShda bo’lsa?
Hoshimov: Iphone qanaqa qilib eksklyuziv huquq olishi mumkin O’zbekistonda? Shu haqida o’ylang-da. Hozir vaqtni tejash uchun bir daqiqa qoldi. Oxirgi savol: kelajagingiz haqida aytib bering, vazirlikda qolasizmi yoki Angliyaga qaytasizmi?
Odilbek Isakov: Hozircha vazirlikdaman.
Hoshimov: Hozircha vazirlikdasiz. O’sha davlat qarzi, byudjet …
Odilbek Isakov: Byudjet emas, men davlat g’aznachiligi va davlat qarzini boshqarish, reytinglar va indekslar boshqarmasini nazorat qilaman.
Hoshimov: Katta rahmat! Mazza qildim, suhbatimiz uzoq davom etdi. Sizga tashakkur!
Odilbek Isakov: Rahmat, salomat bo’ling!
Hoshimov: Xayr!